THỦ KHOA NGUYỄN HỮU HUÂN

Tiểu sử và sự nghiệp: Thủ khoa Huân tên thật là Nguyễn Hữu Huân, sinh năm 1830 tại làng Tịnh Hà, phủ Kiến Hưng, tỉnh Định Tường (nay là xã Mỹ Tịnh An, tỉnh Đồng Tháp). Ông là một sĩ phu yêu nước, nổi tiếng với tinh thần chống ngoại xâm. Năm 1852, dưới triều vua Tự Đức, ông đỗ thủ khoa kì thi Hương tại Gia Định, nên được gọi là Thủ khoa Huân. Sau đó, ông được bổ nhiệm và dần trải đến chức Giáo thụ phủ Kiến An

Hoạt động kháng chiến của Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân:

Nửa sau thế kỷ thứ XIX, thực dân Pháp xâm lược nước ta lần thứ nhất với những chính sách cai trị rất tàn bạo. Với lòng yêu nước sâu sắc, Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân đã nhiều lần chiêu mộ nghĩa quân, đứng lên đấu tranh chống thực dân Pháp.

Tháng 5/1959, ông đã cầm vũ khí đứng lên chống Pháp, và được cử giữ chức Phó quản đạo.

Năm 1861, ông cùng nghĩa quân hoạt động trên địa bàn từ Tân An đến Mỹ Tho. Khoảng tháng 6 năm 1962, Nguyễn Hữu Huân đem nghĩa quân gia nhập lực lượng Trương Định, sau đó thất thủ

Năm 1863, sau khi căn cứ Tân Hòa thất thủ, Nguyễn Hữu Huân lãnh đạo nghĩa quân khởi nghĩa tại Bình Cách (Tân An) và hoạt động ở Định Tường. Bị quân Pháp tấn công, ông rút về Thuộc Nhiêu, nhưng tiếp tục bị càn quét nên phải lui quân.

Cuối năm 1863, ông đến An Giang gặp Võ Duy Dương, và đầu năm 1864 cùng nhau chiêu mộ nghĩa binh, tiếp tục khởi nghĩa lần thứ hai. Lo ngại trước hoạt động của ông, quân Pháp gây áp lực buộc Tổng đốc An Giang phải giao nộp ông.

Tinh thần kiên trung đến phút cuối

Bị giải đến Sài Gòn, mặc dù thực dân Pháp đem mọi thứ ra dụ hàng nhưng Thủ khoa Huân vẫn kiên quyết chối từ. Cuối cùng, vào ngày 22 tháng 8 năm 1864, ông bị kết án 10 năm tù khổ sai và bị đày đi Cayenne - một thuộc địa của Pháp ở Nam Mỹ.

Sau 5 năm tù, ngày 4 tháng 2 năm 1869, Pháp cho lệnh ân xá và đưa ông về quản thúc tại nhà Tổng đốc Đỗ Hữu Phương, đồng thời cử ông làm giáo thọ dạy bảo cho các "sinh đồ" ở Chợ Lớn với hy vọng lôi kéo ông về phía họ. Lợi dụng điều kiện đi dạy học, Nguyễn Hữu Huân liên lạc với các sĩ phu yêu nước và hội kín Hoa kiều Trường Phát, nhờ mua vũ khí để chuẩn bị khởi nghĩa. Trong khi cuộc khởi nghĩa đang được chuẩn bị khẩn trương, nhờ do thám nên Pháp bắt được thuyền chở vũ khí. Sau nhiều lần khởi nghĩa thất bại, đến khoảng tháng 3 năm 1975, ông trở lại vùng Tân An để tập hợp lại lực lượng, thì bị bắt vì bị chỉ điểm.

Nhà cầm quyền Pháp ra lệnh bắt giam Nguyễn Hữu Huân ở Mỹ Tho. Sau khi chiêu hàng không thành, họ kết án tử hình ông. Trước khi thụ hình, ông nhắn vợ con tế sống mình và gửi vải vào cho ông đề thơ và câu liễn tuyệt mệnh - hiện được treo trang trọng tại bàn thờ ông ở Mỹ Tịnh An.

Hữu chí nan thân, không uổng bách niên chiêu vật nghị,

Tuy công bất tựu, diệc tương nhất tử báo quân ân.

Tạm dịch:

Việc lớn không thành, báo chúa cũng đành liều một chết;

Lòng ngay khó tỏ, miệng đời luống để luận trăm năm

Ngày 15 tháng 4 năm Ất Hợi (tức 19 tháng 5 năm 1875), người Pháp cho tàu chở Nguyễn Hữu Huân xuôi theo dòng Bảo Định về Mỹ Tịnh An và hành quyết ông lúc 12 giờ trưa.

Sống mãi cùng thời gian

Năm 1983, Trường THPT Thủ Khoa Huân được thành lập, là cơ sở giáo dục trung học phổ thông công lập, nằm trên quê hương của chính ông. Trường là nơi vinh danh nhà giáo, nhà yêu nước Thủ khoa Huân, người nổi tiếng thông minh và giữ chức Giáo thụ phủ Kiến An.