Thủ lĩnh Võ Trứ và cuộc khởi nghĩa bi tráng của nghĩa quân tăng đạo Bình Định - Phú Yên
Là một người con yêu nước của đất Tuy Phước (Bình Định), Võ Trứ đã chiêu mộ một lực lượng nghĩa quân đặc biệt gồm phần đông là các nhà sư, tu sĩ Phật giáo vùng Bình Định - Phú Yên để chống thực dân Pháp. Cuộc khởi nghĩa bùng nổ năm 1898 tuy thất bại và Võ Trứ bị giặc xử chém, nhưng hào khí của ông vẫn sống mãi cùng lịch sử dân tộc.
Ngọn cờ tụ nghĩa của lực lượng "tăng đạo, sơn dân"
Thủ lĩnh Võ Trứ quê ở làng Nhơn Ân, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định. Vốn mang tinh thần yêu nước, không chịu cảnh nô lệ, ông đã đứng ra chiêu mộ nghĩa quân, lập hậu cứ chống thực dân Pháp xâm lược.
Điều đặc biệt làm nên dấu ấn của cuộc khởi nghĩa này là lực lượng phần đông là tu sĩ Phật giáo (tăng đạo) tại Đá Bạc (Cao nguyên Sơn Hòa, Phú Yên), chùa Hang, chùa Chánh Danh (thuộc Phù Mỹ, Phù Cát, tỉnh Bình Định).
Trước đó, ông từng sát cánh cùng Mai Xuân Thưởng và Trần Cao Vân chống Pháp ở vùng cao Phú Yên. Khi Trần Cao Vân bị bắt, Võ Trứ đã tập hợp lực lượng tại Đá Bạc, Sơn Hòa, Đồng Bà Thiện chuẩn bị kéo về đồng bằng để mở cuộc chiến lớn nhằm trả thù cho dân tộc.
Trận đánh Sông Cầu và sự hy sinh lẫm liệt
Tháng 7 năm 1898, Võ Trứ phất cờ khởi nghĩa, dẫn quân đánh chiếm Tòa công sứ Pháp ở Sông Cầu. Cuộc chiến diễn ra vô cùng ác liệt, nhưng do thực lực nghĩa quân còn yếu nên không thành công.
Sau trận đánh, nhiều tăng sĩ, sơn dân bị đàn áp và bắt giữ. Bản thân Võ Trứ phải lẩn tránh một thời gian nhưng cuối cùng cũng sa vào tay giặc bị lùng bắt.
Năm 1898, thực dân Pháp đã đưa ông ra xử chém tại Phú Yên. Mặc dù phong trào khởi nghĩa tăng đạo, sơn dân bị tan rã, nhưng nhân dân Phú Yên và cả nước vẫn luôn ghi nhớ Võ Trứ như một nhà lãnh đạo xuất sắc, người mang đậm tinh thần và truyền thống của anh hùng Nguyễn Huệ áo vải cờ đào.
