THƯỢNG TƯỚNG, ANH HÙNG LỰC LƯỢNG VŨ TRANG NHÂN DÂN HOÀNG CẦM – TƯỚNG LĨNH TÀI BA VÀ BẢN LĨNH CỦA QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN VIỆT NAM
Thượng tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Hoàng Cầm (tên thật là Đỗ Văn Cầm, 1920–2013) sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo tại xã Sơn Công, huyện Ứng Hòa, tỉnh Hà Đông (nay thuộc xã Vân Đình, thành phố Hà Nội). Mồ côi cả cha lẫn mẹ từ năm 12 tuổi, ông sớm vất vả lưu lạc kiếm sống và từng bị cưỡng bách đi lính khố xanh cho chính quyền thuộc địa Pháp tại Lai Châu. Tháng 7 năm 1945, ông được cán bộ Việt Minh vận động tham gia Đoàn Thanh niên Cứu quốc Hà Nội, rồi chính thức gia nhập Cứu quốc quân trong Tổng khởi nghĩa Tháng Tám, mang tên mới Hoàng Cầm và vinh dự đứng vào hàng ngũ của Đảng Cộng sản Đông Dương từ tháng 2 năm 1947. Từ một người chiến sĩ mù chữ ban đầu chỉ dự định đi lính một thời gian ngắn, ông đã không ngừng tự học qua các lớp bình dân học vụ, rèn luyện bản lĩnh qua từng trận đánh để trở thành một chỉ huy quân sự kiệt xuất của Quân đội nhân dân Việt Nam.
Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, ông trải qua nhiều vị trí chiến đấu khốc liệt từ đại đội trưởng, chính trị viên cho đến tiểu đoàn trưởng thuộc Trung đoàn 97 và Trung đoàn 209 (Trung đoàn Sông Lô) thuộc Đại đoàn 312. Tên tuổi của ông ghi dấu ấn đậm nét qua trận đánh Đông Khê trong Chiến dịch Biên giới 1950, đặc biệt là trong Chiến dịch Điện Biên Phủ 1954 trên cương vị Trung đoàn trưởng Trung đoàn 209 – đơn vị trực tiếp chỉ huy tiến công đánh chiếm sở chỉ huy cứ điểm Điện Biên Phủ, bắt sống tướng De Castries. Sau chiến thắng lịch sử này, ông lần lượt được giao các trọng trách Đại đoàn phó kiêm Tham mưu trưởng, rồi Đại đoàn trưởng kiêm Chính ủy Đại đoàn 312 (sau cải tổ thành Sư đoàn 312). Ông được phong quân hàm Thượng tá trong đợt chính quy đầu tiên năm 1958, thăng Đại tá năm 1960 và được cử đi học tập tại Học viện Quân sự Bắc Kinh để trau dồi tri thức quân sự hiện đại.
Bước sang cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, năm 1964, Đại tá Hoàng Cầm xông pha vào chiến trường miền Nam, đảm nhiệm chức vụ Sư đoàn trưởng Sư đoàn 9 – sư đoàn chủ lực đầu tiên của Quân Giải phóng miền Nam. Ông liên tục nắm giữ các cương vị trọng yếu như Phái viên Tác chiến Bộ Chỉ huy Quân sự Miền, Phó Tư lệnh kiêm Tham mưu trưởng Quân Giải phóng miền Nam, Chỉ huy trưởng Đoàn 301. Ngày 20 tháng 7 năm 1974, khi Quân đoàn 4 (Binh đoàn Cửu Long) được thành lập, ông vinh dự trở thành Tư lệnh đầu tiên và được thăng quân hàm Thiếu tướng. Trong Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử năm 1975, ông chỉ huy Quân đoàn 4 đập tan "cánh cửa thép" Xuân Lộc, mở con đường chiến lược phía Đông cho các lực lượng tiến vào giải phóng Sài Gòn, tiếp quản Dinh Độc Lập và sau đó đảm nhiệm vai trò Phó Chủ tịch Ủy ban Quân quản Sài Gòn - Gia Định.
Sau ngày đất nước thống nhất, Thượng tướng Hoàng Cầm tiếp tục cống hiến trọn vẹn trí tuệ và kinh nghiệm quân sự trên các cương vị Tư lệnh kiêm Chính ủy Quân đoàn 4, chỉ huy lực lượng đập tan chế độ diệt chủng Khmer Đỏ tại Campuchia (1978–1981), Phó Tư lệnh Bộ đội Việt Nam tại Campuchia, Tư lệnh Quân khu 4 (1982–1987) và Tổng Thanh tra Quân đội (1987–1992). Ông được thăng quân hàm Trung tướng năm 1982, Thượng tướng năm 1984, đồng thời là Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IV, V, VI và Đại biểu Quốc hội khóa VII. Với những cống hiến đặc biệt xuất sắc cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và bảo vệ Tổ quốc, ông được Nhà nước trao tặng Huân chương Hồ Chí Minh, truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân (2022) cùng nhiều phần thưởng cao quý khác. Tên tuổi của Thượng tướng Hoàng Cầm nay được trân trọng đặt cho tuyến Quốc lộ 1K tại TP. Hồ Chí Minh như một minh chứng sống động, khắc ghi vào lịch sử dân tộc về một vị tướng lĩnh kiên trung, tài ba và đức độ.
