ANH HÙNG, LIỆT SĨ NGUYỄN KIM TUẤNTỪ BUÔN MA THUỘT ĐẾN PHNÔM PÊNH: MỘT ĐỜI NGƯỜI LÍNH KHÔNG NGỪNG LÊN ĐƯỜNG
ANH HÙNG, LIỆT SĨ NGUYỄN KIM TUẤN TỪ BUÔN MA THUỘT ĐẾN PHNÔM PÊNH: MỘT ĐỜI NGƯỜI LÍNH KHÔNG NGỪNG LÊN ĐƯỜNG
Trong ký ức về những năm tháng chiến tranh, có những người lính được nhớ đến bởi một trận đánh, một chiến dịch hay một chiến công. Nhưng cũng có những con người mà khi nhìn lại cả cuộc đời, người ta chỉ có thể dùng hai chữ “lên đường” để nói về họ. Thiếu tướng, liệt sĩ, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Kim Tuấn, tên thật là Nguyễn Công Tiến, là một người như thế. Hơn ba mươi năm trong quân ngũ, ông đi qua nhiều chiến trường, từ kháng chiến chống thực dân Pháp, chống Mỹ đến chiến trường Tây Nam. Ông từng chỉ huy những đơn vị chủ lực làm nên những chiến công quan trọng trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân 1975, góp phần giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Nhưng ngày non sông liền một dải cũng không phải là ngày ông được trở về. Khi nhân dân Campuchia đang chìm trong thảm họa diệt chủng và biên giới Tây Nam của Tổ quốc đứng trước những thử thách mới, người Tư lệnh ấy lại tiếp tục lên đường. Và trên đất Campuchia, cuộc đời trận mạc của ông đã khép lại bằng sự hy sinh trong khi đang trực tiếp thực hiện nhiệm vụ.
Sinh năm 1927, Nguyễn Công Tiến bước vào quân ngũ từ rất sớm. Ông trưởng thành qua những năm tháng mà đất nước liên tục phải đối mặt với chiến tranh và thử thách. Từ một người lính, ông từng bước đảm nhiệm nhiều cương vị chỉ huy, có mặt ở nhiều chiến trường quan trọng của đất nước. Chính thực tiễn chiến đấu khắc nghiệt đã tôi luyện nên một người chỉ huy có bản lĩnh, quyết đoán nhưng cũng sâu sát với bộ đội. Những người từng chiến đấu cùng ông nhớ về một vị tướng không chỉ giỏi tổ chức, chỉ huy mà còn luôn muốn có mặt ở nơi khó khăn nhất, nơi quyết định của người chỉ huy có thể trực tiếp ảnh hưởng đến sự sống còn của bộ đội. Báo Quân đội nhân dân ghi nhận ông là người chỉ huy “can trường, dũng cảm trong chiến đấu” nhưng cũng dung dị, nhân nghĩa trong cuộc sống đời thường.
Những năm tháng kháng chiến chống Mỹ đưa Kim Tuấn đến với chiến trường Tây Nguyên – vùng đất có vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng. Từ đây, tên tuổi ông gắn với những đơn vị chủ lực của Quân đội nhân dân Việt Nam, trong đó có Sư đoàn 320 và sau này là Quân đoàn 3, Binh đoàn Tây Nguyên. Quân đoàn 3 được thành lập ngày 26/3/1975, đúng vào thời điểm cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân 1975 đang bước vào giai đoạn quyết định. Trong Chiến dịch Tây Nguyên và sau đó là Chiến dịch Hồ Chí Minh, Quân đoàn đã liên tục cơ động, tiến công với tốc độ cao, góp phần cùng các cánh quân tiến vào Sài Gòn, đánh chiếm nhiều mục tiêu quan trọng như Gò Dầu Hạ, Trảng Bàng, Đồng Dù, Hóc Môn, sân bay Tân Sơn Nhất và Bộ Tổng Tham mưu quân đội Sài Gòn.
Với Kim Tuấn, những chiến thắng ấy không chỉ là những dòng chữ trên bản đồ tác chiến. Đó là những ngày tháng ông cùng bộ đội đi qua bom đạn, những cuộc hành quân dài ngày, những quyết định phải đưa ra trong thời khắc sinh tử. Người chỉ huy càng ở vị trí cao càng phải hiểu rằng phía sau mỗi mệnh lệnh là sinh mạng của những người lính. Vì vậy, bản lĩnh của một vị tướng không chỉ nằm ở khả năng giành chiến thắng mà còn ở trách nhiệm đối với từng người dưới quyền. Chính những năm tháng ấy đã tạo nên một Kim Tuấn giàu kinh nghiệm trận mạc, quyết đoán trong chiến đấu và luôn gắn mình với thực tiễn chiến trường.
Mùa Xuân năm 1975, khi những đoàn quân của Quân đoàn 3 từ Tây Nguyên tiến về phía Nam, cuộc chiến đấu giải phóng miền Nam đi đến những ngày cuối cùng. Ngày 30 tháng 4, đất nước thống nhất. Đó là thời khắc mà biết bao người lính đã chờ đợi suốt hàng chục năm. Sau những năm tháng chiến đấu, họ mong một ngày được trở về với gia đình, được nhìn thấy quê hương không còn tiếng bom, được sống một cuộc đời bình thường. Nhưng với Kim Tuấn, ngày toàn thắng không phải là dấu chấm hết cho cuộc đời quân ngũ. Ông vẫn còn một chặng đường phía trước – một chặng đường mà lần này, điểm đến không phải là Sài Gòn hay một chiến trường trong nước, mà là đất nước Campuchia đang chìm trong thảm họa diệt chủng.
Sau năm 1975, tình hình biên giới Tây Nam diễn biến ngày càng nghiêm trọng. Khmer Đỏ tiến hành những cuộc tấn công vào lãnh thổ Việt Nam, gây ra nhiều vụ thảm sát dân thường, đồng thời chính quyền Pol Pot đẩy nhân dân Campuchia vào một thảm họa nhân đạo khủng khiếp. Trong hoàn cảnh ấy, Quân đội nhân dân Việt Nam vừa phải bảo vệ biên giới, vừa thực hiện nghĩa vụ quốc tế, phối hợp với lực lượng cách mạng Campuchia giúp nhân dân nước bạn thoát khỏi chế độ diệt chủng. Quân đoàn 3 là một trong những lực lượng chủ lực tham gia chiến đấu trên chiến trường Campuchia.
Năm 1978, khi Kim Tuấn đã được điều động về Bộ Tổng Tham mưu nhận nhiệm vụ mới, ông tưởng như đã rời Quân đoàn 3. Nhưng chiến trường Tây Nam lại cần ông. Khi được cấp trên giao nhiệm vụ trở lại giúp Quân đoàn trong đợt truy quét cuối cùng vào các căn cứ của Pol Pot ở khu vực Battambang, ông lập tức nhận nhiệm vụ. Báo Quân đội nhân dân cho biết, khi được giao nhiệm vụ, ông không một lời từ nan mà ngay lập tức trở lại chiến trường. Đó là một chi tiết giản dị nhưng nói rất nhiều về con người ông: với người lính, nhiệm vụ chưa hoàn thành thì hành trình chưa thể dừng lại.
Mùa Xuân năm 1979, Quân đoàn 3 bước vào một cuộc hành quân thần tốc trên đất Campuchia. Từ ngày 7 đến 17 tháng 1, các đơn vị của Quân đoàn cơ động qua nhiều địa bàn, trong đó có Kong Pong Cham, Phnom Penh, Kong Pong Thom, Xiêm Riệp, Battambang và Pousat; có ngày toàn quân đoàn hành quân tới khoảng 100km, vừa chiến đấu vừa phát triển đội hình. Những mũi tiến công ấy góp phần đánh tan lực lượng Khmer Đỏ tại nhiều khu vực, mở đường cho nhân dân Campuchia thoát khỏi thảm họa diệt chủng.
Nhưng chiến tranh chưa kết thúc. Những tàn quân Khmer Đỏ vẫn còn tập trung tại các vùng núi hiểm trở gần biên giới Thái Lan. Để truy quét các căn cứ cuối cùng, Bộ Chỉ huy Quân đoàn 3 tổ chức chiến dịch tại khu vực Tà Sanh – Săm Lop. Khi ấy, Thiếu tướng Kim Tuấn đang không khỏe, nhưng ông vẫn quyết định trực tiếp đến Xiêm Riệp để thông qua kế hoạch tác chiến của Sư đoàn 31. Có người đề nghị ông đi bằng trực thăng, nhưng ông chọn đường bộ bởi muốn trực tiếp quan sát địa hình trước khi các đơn vị hành quân. Với ông, một kế hoạch tác chiến không chỉ nằm trên bản đồ; người chỉ huy phải tận mắt nhìn thấy địa hình mà bộ đội sẽ đi qua, phải biết phía trước người lính của mình là gì.
Ngày 16 tháng 3 năm 1979, trên đường từ khu vực Battambang đi Xiêm Riệp, đoàn xe của Thiếu tướng Kim Tuấn bị quân Khmer Đỏ phục kích. Chiếc xe chở ông trúng hỏa lực của đối phương, khiến ông bị thương rất nặng ở vùng cột sống. Bộ đội nhanh chóng tổ chức cứu chữa và đưa ông đi cấp cứu bằng trực thăng. Nhưng vết thương quá nặng. Ngày 17 tháng 3 năm 1979, Thiếu tướng Kim Tuấn hy sinh khi đang được đưa về Việt Nam cấp cứu. Một số tư liệu ghi lại rằng máy bay chở ông đã bay qua địa phận Phnom Penh trong hành trình cấp cứu; vì thế, hình ảnh Phnom Penh trong câu chuyện của ông càng trở nên ám ảnh: ông đã đi qua đất nước Campuchia với tư cách một người lính làm nhiệm vụ quốc tế, rồi cũng chính trên hành trình ấy, ông vĩnh viễn không trở về.
Sự hy sinh của Thiếu tướng Kim Tuấn gây tổn thất lớn đối với Quân đoàn 3 và lực lượng quân tình nguyện Việt Nam tại Campuchia. Ông được xác định là sĩ quan cấp cao nhất của Quân đội nhân dân Việt Nam hy sinh khi tham chiến tại Campuchia. Nhưng điều khiến câu chuyện về ông còn được nhắc lại không chỉ nằm ở quân hàm hay cương vị Tư lệnh Quân đoàn 3. Điều khiến người ta kính trọng là ông đã lựa chọn có mặt ở nơi nguy hiểm nhất ngay cả khi bản thân không còn bắt buộc phải trực tiếp ra chiến trường. Ông đã có thể ở lại một vị trí an toàn hơn, nhưng khi nhiệm vụ cần, ông trở lại. Khi sức khỏe không tốt, ông vẫn muốn trực tiếp đi kiểm tra. Khi được đề nghị sử dụng phương tiện an toàn hơn, ông vẫn chọn con đường mà ông cho rằng sẽ giúp mình hiểu rõ hơn chiến trường và bộ đội.
Đặc biệt, những giây phút cuối đời của ông còn để lại một câu chuyện về trách nhiệm của người chỉ huy. Theo lời kể của Trung tướng Nguyễn Quốc Thước, khi bị thương nặng, Kim Tuấn đã nhận trách nhiệm về mình để cấp dưới không bị truy cứu. Một người chỉ huy khi đứng trước ranh giới sinh tử vẫn nghĩ đến đồng đội của mình – đó có lẽ là một trong những hình ảnh đẹp nhất về phẩm chất của người cán bộ quân đội.
Kim Tuấn đã đi qua những chiến trường của đất nước trong hơn ba thập niên. Ông đã chứng kiến những ngày đất nước còn chia cắt, những trận đánh ở Tây Nguyên, những đoàn quân tiến về Sài Gòn và ngày non sông thống nhất. Nhưng ông không được hưởng trọn những năm tháng hòa bình mà mình đã góp phần tạo nên. Khi Tổ quốc cần bảo vệ biên giới Tây Nam và khi nhân dân Campuchia cần được giúp đỡ, ông lại khoác lên mình hành trang của người lính, lại lên đường. Lần này, hành trình ấy đưa ông đến một nơi mà ông không thể trở về.
Bởi vậy, nhắc đến Thiếu tướng Kim Tuấn là nhắc đến một hành trình đặc biệt: từ những chiến trường trong nước đến chiến trường quốc tế, từ Buôn Ma Thuột – nơi gắn với bước ngoặt quyết định của cuộc Tổng tiến công mùa Xuân 1975 – đến Phnom Penh và những vùng đất Campuchia nơi người lính Việt Nam thực hiện nghĩa vụ quốc tế. Quân đoàn 3 sau đó tiếp tục hoàn thành nhiệm vụ trên chiến trường Campuchia và đến tháng 7 năm 1979 cơ động về nước, tiếp tục thực hiện nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc.
Hơn bốn mươi năm đã trôi qua kể từ ngày người Tư lệnh ấy nằm lại sau một chuyến đi trên đất bạn. Campuchia hôm nay đã hồi sinh, những vùng đất từng chìm trong chiến tranh đã trở lại cuộc sống bình thường. Việt Nam cũng đã bước sang một thời đại mới, nơi thế hệ trẻ không còn phải lớn lên dưới tiếng bom hay phải chia tay người thân trước một cuộc hành quân. Nhưng bình yên hôm nay luôn có bóng dáng của những người đã không trở về.
Kim Tuấn là một trong những người như thế. Ông không nằm lại trên chiến trường Tây Nguyên, nơi đã làm nên tên tuổi của mình. Ông cũng không nằm lại trong những ngày cuối cùng của cuộc chiến tranh chống Mỹ. Ông nằm lại trên đất Campuchia, trong khi thực hiện một nhiệm vụ mà lịch sử đã ghi nhận như một nghĩa vụ quốc tế cao cả. Sự hy sinh ấy khiến cuộc đời ông mang một dấu ấn đặc biệt: chiến thắng của dân tộc không phải điểm dừng của người lính; khi Tổ quốc và nhân dân cần, họ vẫn tiếp tục lên đường.
Có lẽ vì thế, câu chuyện về Thiếu tướng Kim Tuấn không chỉ để chúng ta nhớ một vị Tư lệnh Quân đoàn 3. Đó còn là câu chuyện về một thế hệ đã coi việc phụng sự Tổ quốc là lẽ sống, về những người lính sau ngày đất nước thống nhất vẫn tiếp tục đứng ở những nơi gian khó, và về những người đã đem máu xương của mình góp phần vun đắp tình đoàn kết giữa hai dân tộc Việt Nam – Campuchia.
Từ Buôn Ma Thuột đến Phnom Penh, con đường ấy không chỉ được đo bằng những cây số. Đó là con đường của một đời người lính. Một đời đi qua chiến tranh, đi qua những ngày toàn thắng, rồi lại tiếp tục lên đường khi lịch sử gọi tên. Và ở cuối hành trình ấy, trên đất bạn, Thiếu tướng Kim Tuấn đã gửi lại tuổi xuân, quân hàm và cả cuộc đời mình. Ông không trở về, nhưng hành trình của ông vẫn còn được kể lại – như một lời nhắc nhở với thế hệ hôm nay rằng hòa bình chưa bao giờ là món quà tự nhiên có được, mà là thành quả được đánh đổi bằng biết bao cuộc đời đã chọn lên đường.
