Thượng tướng Nguyễn Nam Khánh, nguyên Ủy viên Trung ương Ðảng, nguyên Phó Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam - ký ức không quên

Sinh ra, lớn lên trong một gia đình nông dân nghèo ở huyện Bình Khê, tỉnh Bình Định, bị những tên địa chủ, thực dân chiếm đoạt hết ruộng đất, cậu bé Nam Khánh sớm phải rời quê lên thị xã Quy Nhơn rửa bát thuê cho một tiệm ăn để kiếm tiền đi học. Tết đến, không có tiền về nhà, Khánh chỉ đủ tiền mua mấy chiếc quai guốc làm bằng da trâu mang về chỗ ở trọ, luộc nhừ, ăn trong mấy ngày Tết.

Học hết bậc thành chung, Nam Khánh đành bỏ học đi làm công nhân cho hãng dệt Đờ-li-nhông của Pháp. Sớm chịu cảnh “một cổ hai tròng”, bị chà đạp, áp bức, bóc lột, cuộc sống lầm than, khổ cực, chàng thanh niên đất võ tìm đến với cách mạng bằng tất cả sự thôi thúc, mong đợi như nắng hạn mong mưa rào. 19 tuổi, Nam Khánh được tổ chức Việt Minh giao nhiệm vụ Đội trưởng Đội tự vệ cứu quốc trong công nhân hãng dệt Đờ-li-nhông. Với trái tim sục sôi cứu nước, ông chỉ huy các chiến sĩ đội tự vệ cùng hàng vạn đồng bào nhất tề nổi dậy giành chính quyền.

Trong cuốn “Thượng tướng Nguyễn Nam Khánh-Hồi ức”, do NXB Quân đội nhân dân ấn hành năm 2014, ông dành nhiều trang viết về những ngày vùng lên phá tan xích xiềng nô lệ vào mùa Thu lịch sử năm 1945. Ông kể: “Cuối tháng 3/1945, hai cán bộ Việt Minh là Lê Văn Nhiễu và Nguyễn Chơn vừa thoát khỏi nhà lao Buôn Ma Thuột được phân công ở lại Bình Khê hoạt động. Chính cuộc đời thật đẹp của các anh cùng những lời giảng giải đã thuyết phục, giác ngộ tôi trở thành hội viên của tiểu tổ Việt Minh đầu tiên ở hãng dệt Đờ-li-nhông”.

Được bổ sung vào đội tuyên truyền xung phong lưu động trên địa bàn các huyện: Bình Khê, An Nhơn, Tuy Phước và thị xã Quy Nhơn, ông cùng các đồng chí: Trần Đình Chi, Bùi Tấn Ba tổ chức những cuộc mít-tinh, diễn thuyết công khai, phát tán truyền đơn... cổ động mọi tầng lớp nhân dân tham gia cách mạng. Đầu tháng tám, để chuẩn bị tiến tới khởi nghĩa, ông trở về đội tự vệ cứu quốc hãng dệt Đờ-li-nhông. Quân số đội lên tới hơn 100 người, xưởng cơ khí của nhà máy là nơi sản xuất vũ khí, rèn kiếm, giáo mác, dao găm, mã tấu, trang bị cho các đội viên tập luyện, chờ ngày hành động.

Tin Nhật đầu hàng quân Đồng minh đến Bình Khê vào chiều 14/8 rồi lan nhanh khắp thị trấn Phú Phong và các xã lân cận. Bộ máy chính quyền tay sai bắt đầu hoang mang dao động. Phía ta, khí thế cách mạng của quần chúng sôi sục hơn, đâu đâu cũng hỏi đã có lệnh khởi nghĩa chưa. Thời cơ thuận lợi đã đến. Đồng chí Võ Xán vượt ngục tù trở lại Bình Khê trực tiếp chỉ đạo cuộc khởi nghĩa.

Ngày 21/8, đội tự vệ cứu quốc của hãng dệt Đờ-li-nhông đang thực hiện công việc chuẩn bị khởi nghĩa tại Bình Khê thì được lệnh chuẩn bị gấp về tham gia khởi nghĩa tại thị xã Quy Nhơn. Hai ngày sau, cả thị xã Quy Nhơn bừng lên như một ngày hội, đường phố tấp nập đông vui. Ai nấy đều rạng rỡ và nghiêm trang như chờ đón một điều gì thiêng liêng sắp đến. Hơn mười nghìn người dân nội thị và các vùng phụ cận đổ về nhà ga theo lệnh của Ủy ban lãnh đạo khởi nghĩa tỉnh.

Ngay sau lời kêu gọi của Ủy ban lãnh đạo khởi nghĩa, khối người dự mít tinh rùng rùng chuyển động xếp thành đội ngũ theo các đoàn thể: thanh niên, phụ nữ, lão thành, đi đầu là các lực lượng tự vệ cứu quốc, biến thành cuộc tuần hành thị uy, lần lượt diễu qua các cơ sở chính quyền địch trong thị xã. Được coi là lực lượng quân sự, nhưng mỗi đội tự vệ khoảng 50-60 người chỉ có 5 đến 7 khẩu súng trường, mỗi khẩu 10 viên đạn, còn lại là gậy gộc, giáo mác. Tinh thần yêu nước, ý thức tổ chức kỷ luật và tình đoàn kết thương yêu nhau thì ai cũng tràn đầy, sẵn sàng nhận bất cứ nhiệm vụ gì. Cuộc đánh chiếm dinh tỉnh trưởng, tòa đốc lý, sở mật thám, đồn cảnh sát được thực hiện đầu tiên. Thừa thắng trận đầu, Ban khởi nghĩa tỉnh đã tiếp xúc với quân Nhật đang đóng tại thị xã Quy Nhơn, khôn khéo thuyết phục chúng đồng ý giao cho ta 1.000 khẩu súng và nhiều loại đạn dược, trong đó có khẩu pháo chúng đã tước của quân Pháp trong cuộc đảo chính ngày 9/3, góp phần đáng kể tăng tiềm lực quân sự của Bình Định.

Ngày 25/8, quần chúng cách mạng kéo đến bao vây thành Bình Định, bắt tri phủ An Nhơn giao nộp ấn tín cho cách mạng, xóa bỏ chính quyền tay sai Nhật. Ở Tuy Phước, sau khi tri phủ Trần Ngọc Liễn bị bắt giữ, quần chúng khắp nơi trong phủ đã nổi dậy dưới sự chỉ đạo của cán bộ Việt Minh và sự hỗ trợ của tự vệ cứu quốc tỉnh.

Tham gia hỗ trợ nhân dân khởi nghĩa giành chính quyền, nhiều đêm các chiến sĩ tự vệ thức trắng hoặc chỉ chợp mắt một đến hai giờ. Chỉ 9 ngày đêm, từ ngày 23 đến 31/8, cuộc khởi nghĩa toàn tỉnh diễn ra nhanh chóng và giành thắng lợi giòn giã. Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời tỉnh Nguyễn Huệ (tên của tỉnh Bình Định thời kỳ đó) được thành lập gồm sáu đồng chí, do đồng chí Võ Xán làm Chủ tịch. Thành công của cuộc khởi nghĩa giành chính quyền Tháng Tám năm 1945 ở tỉnh Bình Định được xem như một sự kiện thần kỳ, góp một nét son chói lọi không thể nào phai trong lịch sử cứu nước của dân tộc.