TIẾN SĨ DƯƠNG ĐỨC NHAN – NGỌN NGUỒN TRI THỨC TỪ ĐẤT VĨNH HẢI
Trên vùng đất Hà Dương, xã Cộng Hiền, nay là làng Hà Dương xã Vĩnh Hải nơi những cánh đồng trải dài và tiếng gió sông Luộc thổi qua bao thế hệ, có một con người mà tên tuổi đã trở thành niềm tự hào của quê hương Vĩnh Bảo. Đó là Tiến sĩ Dương Đức Nhan – một bậc khoa bảng, một nhà văn hóa lớn, người lặng lẽ gieo hạt giống tri thức cho đời sau.
Sinh ra trong một gia đình nho học ở làng Hà Dương, Dương Đức Nhan sớm nổi tiếng thông minh, chăm học và giàu chí tiến thủ. Năm Quang Thuận thứ 4 (1463), dưới triều vua Lê Thánh Tông – thời kỳ rực rỡ của lịch sử phong kiến Việt Nam – ông đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân. Từ làng quê yên bình, ông bước vào chốn triều đình, làm quan đến chức Hữu Thị lang Bộ Hình, được phong tước Dương Xuyên Hầu. Nhưng điều làm người đời kính trọng ông không chỉ là công danh, mà còn là nhân cách và tấm lòng vì người, vì nước.
Trong dân gian Vĩnh Bảo, giai thoại về việc ông “kén rể” cho con gái đã trở thành câu chuyện được truyền tụng qua nhiều thế hệ. Con gái ông bà Minh Nguyện – nổi tiếng xinh đẹp, nết na, lại hay chữ. Một lần, khi đang gánh nước qua cầu, cô gái vô tình gặp chàng thư sinh trẻ Nguyễn Văn Đạt. Chỉ qua mấy câu bình luận về dòng chữ trên đòn gánh, ông Dương Đức Nhan đã nhận ra ở chàng trai ấy một khí chất khác thường. Ông thốt lên: “Đây mới thực là bậc kỳ tài trong thiên hạ!”. Không chỉ nhận Nguyễn Văn Đạt làm học trò, ông còn gả con gái cho chàng, đặt nền móng tri thức đầu tiên cho người sau này trở thành Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm. Có thể nói, từ mái nhà nhỏ ở Hà Dương, một mạch nguồn trí tuệ đã lặng lẽ chảy ra, làm rạng danh cả nền học thuật nước Nam.
Khi cáo quan về quê, Tiến sĩ Dương Đức Nhan không chọn cuộc sống an nhàn. Ông bỏ tiền của xây chùa, mở trường dạy học miễn phí, mong con em trong vùng được học chữ, học làm người. Khi ông mất, dân làng thương tiếc khôn nguôi, an táng ông tại gò đất cao gọi là Mả Nghè, với cấu trúc mộ đá bền vững, thể hiện sự kính trọng tuyệt đối dành cho một bậc “phúc thần” của làng.
Ngày nay, đền thờ Tiến sĩ Dương Đức Nhan vẫn lặng lẽ đứng ở Hà Dương, như một ngọn lửa âm ỉ. Ngọn lửa ấy nhắc thế hệ trẻ Vĩnh Hải rằng: tri thức, đạo đức và cống hiến chính là con đường bền vững nhất để làm rạng danh quê hương – như sắc hoa đỏ cháy lên qua bao mùa lịch sử.
