TIẾN SĨ, LUẬT SƯ TRẦN VĂN KHƯƠNG (1909 - 2002)

Trần Văn Khương sinh ngày 12/9/1909 trong một gia đình tá điền nghèo ở làng Tân Hưng, quận Ba Tri, tỉnh Bến Tre. Những năm 1924-1925, làng Tân Hưng vẫn chưa có trường học, Khương phải qua làng Hưng Nhượng vừa học chữ Nho vừa học chữ Quốc ngữ. Năm 1926, Khương lên tỉnh lỵ Bến Tre để học lớp nhì. Còn một năm nữa thi lấy bằng tiểu học, nhưng do năm đó, cả thầy và trò tham gia để tang nhà ái quốc Phan Châu Trinh, nên số đông học sinh bị đuổi học, trong đó có Trần Văn Khương.

Thuở ấy, chỉ có nhà giàu mới có tiền lo cho con đi Tây ăn học. Còn gia đình Khương thuộc diện nghèo, ít đất, phải mướn thêm ruộng của một đại địa chủ ở làng Tân Hào (nay là xã Tân Hào, huyện Giồng Trôm) để canh tác. Năm 1928, cha Khương may mắn trúng mùa, lúa lại được giá (một giạ bán một đồng hai). Trả xong mọi chi phí, gia đình còn dư được 500 đồng. Khương xin cha trọn số tiền ấy để quyết tâm du học nhằm thay đổi hoàn cảnh kinh tế gia đình và bản thân.

Lên Sài Gòn, Khương tình cờ gặp cậu “công tử” cháu ngoại điền chủ mà cha Khương mướn đất làm. Nghe Khương nói muốn qua Pháp học, anh ta hứa giúp nhưng lại xài hết số tiền 250 đồng mà Khương đưa cho nhờ làm giấy tờ. Bị mất hết phân nửa phần tiền mang theo, Khương rất buồn, nhưng không thể trở về nhà với hai bàn tay trắng. Vé tàu hạng ba là 300, mà trong tay chỉ còn trên 200 đồng, nên Khương phải mua vé hạng tư (tức "Surpont" - ngủ trên boong tàu), là vé hạng bét giá 120 đồng.

Xuống được tàu, Khương may mắn gặp một người bạn vốn là cháu ngoại một vị đốc phủ ở Mỹ Tho rủ Khương về Praysass thuộc quận Agen, nơi đây có vị Linh mục Simonet chuyên đỡ đầu người Việt sống ở Pháp. Thế là Khương tá túc nhà Linh mục, ba tháng hè đi làm thêm để kiếm tiền ăn học nhưng vẫn không thấm vào đâu so với chi phí đắt đỏ ở Pháp. Biết được hoàn cảnh của Khương, bà Mười Liễu ở làng An Ngãi Trung (Ba Tri) đã gửi tiền sang giúp Khương xoay xở được vài năm.

Năm 1930, kinh tế Châu u khủng hoảng, nhiều sinh viên, học sinh Việt Nam phải bỏ học, về nước, nhưng Khương quyết tâm ở lại Pháp, hái trái cây thuê trong mùa thu hoạch và đi gác đêm ở các hiệu buôn, công xưởng nhỏ để kiếm thêm thu nhập. Nhờ nhẫn nại, năm 1936, Khương đỗ Tú tài toàn phần ở thành phố Bordeaux và tiếp tục chọn khoa Luật, theo học tại Paris.

Được sự giúp đỡ của vài giáo sư người Pháp tiến bộ trong thời gian Chính phủ Mặt trận Bình dân cầm quyền, Khương được giữ một chân “giám thị" (maître d'internat), sau đó là "thầy phụ đạo" (répétiteur) ở một số trường trung học Paris. Vừa học, vừa làm, năm 1943, Khương đỗ Cử nhân Luật; năm 1944, đỗ bằng Năng khiếu Luật, tốt nghiệp Trường Khoa học Chính trị; năm 1945, đỗ Tiến sĩ Luật khoa quốc gia (Docteur d'État en Droit) tại Paris.

Tháng 6/1946, Trần Văn Khương được đưa vào công tác ở Phái đoàn Ngoại giao của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Pháp, do Trần Ngọc Danh (em ruột của Trần Phú) làm Trưởng đoàn.

Việt Nam tu nghiệp ở Pháp mấy mươi năm về trước, lúc đó ông mới sực nhớ mình đã từng tốt nghiệp ở Pháp nhưng chưa được lãnh bằng. Ông liền viết thư gửi Đại học Luật Panthéon d'Assas xin cấp các bằng nửa thế kỷ trước đây của mình. Không ngờ một tháng sau, ông được Trường Đại học Luật cho biết các bằng cấp vẫn còn và đã gửi qua cho ông theo đường ngoại giao vài tuần sau đó. Lúc ấy, ông đã 84 tuổi.

Từ một học sinh nghèo, chưa có bằng tiểu học, nhưng với ý chí, niềm tin và khát vọng mãnh liệt, Trần Văn Khương đã tốt nghiệp và được cấp các bằng Cử nhân Luật, Tiến sĩ Luật, bằng Năng khiếu làm luật sư, tốt nghiệp Sciences Politiques - một loại bằng của giới quý tộc chuyên ngành chính trị và ngoại giao Pháp. Với bằng Tiến sĩ tốt nghiệp năm 1945, sau Phan Thanh Giản, Trần Văn Khương là một trong những vị tiến sĩ hiếm hoi của Bến Tre tính đến thời điểm đó. Nhưng tất cả bằng cấp đều ở phía sau, khi ông quyết định dấn thân vào con đường cách mạng, con đường kháng chiến gian khổ để giành độc lập, tự do cho Tổ quốc, theo lời kêu gọi của Bác Hồ. Đây chính là nét tỉnh anh tiêu biểu cho tinh thần yêu nước mãnh liệt của tầng lớp trí thức Việt Nam theo con đường Tây học lúc bấy giờ.

Ông mất ngày 20/2/2002 tại thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 93 tuổi. Thực hiện di huấn, ái nữ của ông (bác sĩ Trần Thị Hòa) cùng gia đình đã đưa thi hài ông về an táng tại quê nhà xã Tân Hưng, huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre.

Trong quá trình tham gia cách mạng, ông được Nhà nước tặng Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Ba, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất, Huân chương Độc lập hạng Nhì “vì đã có nhiều công lao đóng góp vào sự nghiệp cách mạng của Đảng và của dân tộc".

Tiến sĩ, luật sư Trần Văn Khương là một tấm gương sáng về tinh thần vượt khó của thanh niên nông dân nghèo ở miền quê Bến Tre xưa. Ông xứng đáng được vinh danh để nhắc nhớ và là nguồn động lực cho thế hệ trẻ hôm nay và mai sau phấn đấu vươn lên.