TIẾNG CHUÔNG VANG GIỮA THỜI HOA LỬA
Một lần, trong góc nhỏ của một thư viện cũ, tôi bắt gặp một cụ ông đang nâng niu từng trang báo đã ngả màu theo năm tháng. Đôi bàn tay nhăn nheo của cụ lật từng tờ giấy thật chậm, như sợ thời gian sẽ làm những ký ức quý giá ấy vụn vỡ.
Thấy tôi tò mò, cụ mỉm cười hiền hậu rồi hỏi:
– Cháu có biết đây là tờ báo dành riêng cho phụ nữ đầu tiên của Việt Nam không?
Tôi khẽ lắc đầu.
Cụ mở trang bìa đã úa vàng. Bốn chữ “Nữ Giới Chung” hiện lên rõ nét.
Giọng cụ trầm xuống:
– Ngày 1 tháng 2 năm 1918, giữa lúc đất nước còn chìm trong ách đô hộ, khi người phụ nữ vẫn bị trói buộc bởi bao định kiến, đã có một tiếng chuông vang lên, đánh thức khát vọng học tập, khát vọng được cống hiến và được tôn trọng của phụ nữ Việt Nam. Người gióng lên tiếng chuông ấy là Sương Nguyệt Anh.
Tôi lặng người.
Giữa những năm tháng hoa lửa của dân tộc, khi biết bao người cầm gươm giáo giữ non sông, có một người phụ nữ lại chọn cây bút làm vũ khí. Bà không bước ra chiến trường, nhưng từng trang báo, từng câu thơ của bà đều thắp sáng lòng yêu nước, khơi dậy niềm tự hào dân tộc và khẳng định giá trị của người phụ nữ Việt Nam.
Tên thật của bà là Nguyễn Thị Ngọc Khuê, sinh năm 1864 tại vùng đất Ba Tri, Bến Tre – quê hương giàu truyền thống yêu nước. Bà là con gái của nhà thơ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu. Lớn lên bên người cha tuy đôi mắt không còn nhìn thấy ánh sáng nhưng trái tim luôn rực cháy tình yêu nước, bà được nuôi dưỡng bằng những bài học về nghĩa khí, đạo làm người và lòng trung hiếu.
Nguyễn Đình Chiểu từng viết:
“Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm,
Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà.”
Hai câu thơ ấy không chỉ là chí khí của người cha mà còn trở thành ngọn lửa soi sáng cuộc đời người con gái tài hoa.
Sương Nguyệt Anh thông minh, giỏi chữ Hán, yêu thơ văn và sớm bộc lộ tài năng văn chương. Nhưng cuộc đời bà lại nhiều bất hạnh. Chồng mất khi con gái còn rất nhỏ. Bà quyết ở vậy nuôi con, giữ trọn nghĩa tình với người đã khuất. Để nhắc mình về lời hẹn thủy chung ấy, bà thêm chữ “Sương” vào bút hiệu Nguyệt Anh, và cái tên Sương Nguyệt Anh từ đó đi vào lịch sử.
Điều khiến hậu thế kính phục không chỉ là đức hạnh mà còn là bản lĩnh phi thường của bà.
Đầu năm 1918, giữa Sài Gòn nhộn nhịp, bà nhận lời làm Chủ bút báo Nữ Giới Chung – tờ báo đầu tiên dành riêng cho phụ nữ Việt Nam. Lần đầu tiên trong lịch sử báo chí nước ta, một người phụ nữ đứng ở vị trí chủ bút.
Đó không chỉ là một dấu mốc của nghề báo, mà còn là bước ngoặt của cả một phong trào thức tỉnh nữ giới.
Từng số báo như một tiếng chuông vang vọng khắp Nam Kỳ, kêu gọi phụ nữ học chữ, mở mang tri thức, biết lao động, biết làm kinh tế, giữ gìn phẩm hạnh và cùng nam giới góp sức xây dựng đất nước.
Bà từng viết:
“Giữ gìn luân lý xưa, mở mang học hành mới.”
Chỉ một câu ngắn gọn nhưng chứa đựng tư tưởng tiến bộ vượt xa thời đại. Bà luôn tin rằng người phụ nữ không chỉ là người giữ lửa trong gia đình mà còn có thể góp phần làm rạng danh non sông bằng trí tuệ và nhân cách.
Không chỉ là nhà báo, Sương Nguyệt Anh còn là một nữ sĩ tài danh. Những tác phẩm như Cây mai, Tiết chẳng dời, Nhân vua Thành Thái vào Nam… đều thấm đẫm lòng yêu nước, khí tiết và niềm tin son sắt.
Trong bài thơ Cây mai, bà viết:
“Ngọc ánh chi nài son phấn đượm,
Vàng ròng há sợ mất màu phai.”
Hai câu thơ ấy cũng chính là chân dung cuộc đời bà: trong sáng như ngọc, bền bỉ như vàng, không khuất phục trước nghịch cảnh và không bao giờ đánh mất khí tiết.
Đáng tiếc, Nữ Giới Chung chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn trước sự kiểm soát gắt gao của chính quyền thực dân. Dù vậy, tiếng chuông mà tờ báo cất lên vẫn vang vọng khắp mọi miền, gieo vào lòng biết bao phụ nữ niềm tin về quyền được học tập, được cống hiến và được khẳng định bản thân.
Đến những năm cuối đời, sức khỏe của Sương Nguyệt Anh ngày một suy yếu. Đôi mắt của bà dần mù lòa, giống như người cha kính yêu năm xưa. Thế nhưng, dù không còn nhìn thấy ánh sáng, bà vẫn giữ vững khí tiết, tiếp tục sáng tác và truyền cảm hứng bằng nghị lực sống phi thường.
Năm 1921, Sương Nguyệt Anh qua đời, hưởng thọ 57 tuổi. Cuộc đời bà khép lại trong lặng lẽ, nhưng những giá trị mà bà để lại thì chưa bao giờ khép lại. Tờ Nữ Giới Chung hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình, còn tiếng chuông về tri thức, bình đẳng và lòng yêu nước vẫn tiếp tục ngân vang qua nhiều thế hệ.
Hơn một thế kỷ đã trôi qua, tên tuổi Sương Nguyệt Anh được đặt cho nhiều con đường, trường học; cuộc đời và sự nghiệp của bà được nhắc đến trong lịch sử báo chí Việt Nam như một biểu tượng đẹp của tài năng và khí tiết. Mỗi lần nhắc đến bà, chúng ta không chỉ nhớ đến người phụ nữ đầu tiên giữ cương vị chủ bút của báo chí Việt Nam, mà còn nhớ đến một người đã dành trọn cuộc đời để gìn giữ khí tiết, lan tỏa tri thức và thắp lên ngọn lửa tự hào dân tộc.
Rời thư viện, tôi ngoái nhìn lại những trang báo cũ vẫn nằm lặng yên sau lớp kính. Thời gian đã làm giấy úa màu, nhưng không thể làm phai mờ những giá trị mà người phụ nữ ấy để lại.
Tôi chợt hiểu rằng, có những ngọn lửa không bùng cháy nơi chiến hào, mà âm thầm tỏa sáng trên từng trang giấy. Có những chiến công không được viết bằng gươm giáo, mà được khắc ghi bằng ngòi bút, bằng trí tuệ và một trái tim son sắt với non sông.
Và tiếng chuông năm nào của Sương Nguyệt Anh vẫn đang ngân vang, nhắc mỗi chúng ta rằng: khi tri thức đồng hành cùng lòng yêu nước và nhân cách cao đẹp, tiếng nói của con người sẽ vượt qua mọi giới hạn của thời gian, sống mãi cùng dân tộc Việt Nam.
