Tiếng còi tầm sáng 26 tháng Tám – Lê Văn Hiến và ngày Đà Nẵng về tay nhân dân

Sáng ngày 26 tháng 8 năm 1945, thành phố Đà Nẵng thức dậy trong một âm thanh quen thuộc nhưng mang ý nghĩa hoàn toàn khác.

Đúng 8 giờ, tiếng còi tầm vang lên.

Hằng ngày, tiếng còi ấy vốn dùng để báo giờ làm việc cho công nhân. Nhưng buổi sáng hôm đó, nó trở thành hiệu lệnh khởi nghĩa. Từ các khu phố, nhà máy và cơ sở cách mạng, những đoàn người bắt đầu tiến về các mục tiêu đã được phân công.

Người đứng đầu Ban khởi nghĩa và chính quyền cách mạng lâm thời của thành phố là Lê Văn Hiến.

Ông sinh ngày 15 tháng 9 năm 1904 tại xóm Cây Thông, xã Phước Ninh, trong một gia đình lao động nghèo. Nguyên quán của ông ở làng An Nông, thuộc vùng Hòa Hải, Hòa Vang. Đó là một miền quê nằm ngay bên thành phố mà sau này ông góp phần giành lại chính quyền cho nhân dân.

Từ khi còn trẻ, Lê Văn Hiến đã tham gia phong trào yêu nước và hoạt động trong tổ chức Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Khi làm việc tại Sở Dây thép Tourane, tức cơ quan bưu điện Đà Nẵng thời thuộc địa, ông tận dụng vị trí của mình để giúp đỡ đồng chí, tìm giấy tờ đi lại, xây dựng cơ sở và gây quỹ cho hoạt động cách mạng.

Ông từng bị bắt, bị tù đày và trải qua những năm tháng khắc nghiệt tại nhà lao Kon Tum. Chính từ trải nghiệm đó, ông viết tác phẩm Ngục Kon Tum, tố cáo chế độ nhà tù và những cuộc đàn áp tàn bạo của thực dân.

Tháng Tám năm 1945, cơ hội giành lại độc lập đã đến.

Sau khi Nhật Bản tuyên bố đầu hàng Đồng minh, bộ máy chính quyền thân Nhật tại Đà Nẵng rơi vào trạng thái hoang mang. Tuy nhiên, trong thành phố vẫn còn một lực lượng quân Nhật có vũ trang. Nếu tình hình không được xử lý thận trọng, cuộc khởi nghĩa có thể dẫn đến giao tranh và gây thương vong cho nhân dân.

Ngày 16 tháng 8, Lê Văn Hiến được giao làm Trưởng ban khởi nghĩa tại Đà Nẵng. Bên cạnh việc chuẩn bị lực lượng quần chúng và phân công người tiếp quản các cơ quan, ông còn nhận nhiệm vụ tiếp xúc với phía Nhật.

Trong cuộc thương lượng, đại diện cách mạng yêu cầu quân Nhật án binh bất động, không can thiệp vào công việc nội bộ của người Việt Nam. Đổi lại, phía cách mạng sẽ liên lạc với lực lượng ở các địa phương để hạn chế những cuộc đụng độ không cần thiết với binh lính Nhật đang chờ giải giáp.

Chủ trương ấy thể hiện sự bình tĩnh của những người lãnh đạo khởi nghĩa. Mục tiêu không phải là tạo ra một cuộc đổ máu, mà là giành chính quyền nhanh chóng, giữ thành phố ổn định và bảo vệ tính mạng của nhân dân.

Sau nhiều ngày chuẩn bị, thời điểm hành động được ấn định.

Sáng 26 tháng 8, khi tiếng còi tầm cất lên, lực lượng tự vệ, công nhân, cán bộ Việt Minh và quần chúng đồng loạt tiến vào các công sở, nhà máy và những vị trí trọng yếu. Cờ đỏ sao vàng được treo lên. Các ban điều hành cũ bị giải thể, những ban điều hành cách mạng được thành lập để duy trì hoạt động của thành phố.

Tại Tòa Đốc lý, nơi đặt cơ quan đầu não của chính quyền cũ, Lê Văn Hiến cùng lực lượng vũ trang tiến vào bằng cổng chính.

Đại diện chính quyền cũ là Nguyễn Khoa Phong trao lại con dấu và hồ sơ. Những vật nhỏ bé ấy tượng trưng cho quyền lực của một bộ máy cai trị đã tồn tại nhiều năm. Khi con dấu được bàn giao, quyền điều hành thành phố chính thức chuyển sang chính quyền cách mạng.

Lê Văn Hiến thay mặt Ủy ban Nhân dân Cách mạng lâm thời tuyên bố chính quyền thuộc về nhân dân.

Trên nóc Tòa thị chính Đà Nẵng, lá cờ đỏ sao vàng tung bay.

Không chỉ các công sở được tiếp quản, trật tự trong thành phố cũng phải được duy trì. Những người cách mạng đứng trước một nhiệm vụ hoàn toàn mới: từ hoạt động bí mật chuyển sang công khai điều hành một đô thị lớn; từ vận động nhân dân đứng lên trở thành người chịu trách nhiệm bảo vệ cuộc sống hằng ngày của nhân dân.

Hai ngày sau, sáng 28 tháng 8, hàng nghìn người tập trung tại sân vận động Chi Lăng. Trong biển người và cờ đỏ, chính quyền cách mạng ra mắt đồng bào. Cuộc mít tinh đánh dấu thắng lợi hoàn toàn của cuộc Tổng khởi nghĩa tại Đà Nẵng.

Thành phố đã bước sang một thời kỳ mới.

Sau Cách mạng Tháng Tám, Lê Văn Hiến tiếp tục được giao nhiều nhiệm vụ quan trọng. Ông lần lượt đảm nhiệm cương vị Bộ trưởng Bộ Lao động và Bộ trưởng Bộ Tài chính. Trong những năm kháng chiến gian khó, ông tham gia xây dựng nền tài chính độc lập, tổ chức các nguồn lực phục vụ kháng chiến và bảo vệ đồng tiền của chính quyền cách mạng.

Về sau, ông làm Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Nhà nước và Đại sứ đặc mệnh toàn quyền của Việt Nam tại Lào. Dù ở lĩnh vực kinh tế, kế hoạch hay ngoại giao, cuộc đời ông vẫn gắn với những nhiệm vụ quan trọng của đất nước.

Nhưng trong hành trình gần trọn một thế kỷ ấy, sáng 26 tháng 8 năm 1945 vẫn là một dấu mốc đặc biệt.

Ngày hôm đó, Lê Văn Hiến không chỉ dẫn một đoàn người tiến vào Tòa thị chính. Ông cùng đồng đội đã biến sức mạnh được chuẩn bị âm thầm qua nhiều năm thành một chính quyền công khai của nhân dân.

Tiếng còi tầm vốn dùng để gọi công nhân vào ca đã trở thành tiếng gọi của tự do.

Con dấu được chuyển giao. Lá cờ đỏ sao vàng được kéo lên. Một thành phố đổi chủ trong khí thế của hàng nghìn người dân đứng dậy làm chủ vận mệnh của mình.

Và ở giữa thời khắc lịch sử ấy là Lê Văn Hiến – người con của Đà Nẵng, nhà cách mạng từng đi qua tù đày, sau này trở thành một trong những cán bộ quan trọng của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.