Tiếng cười chua chát phố Hàng Nâu và ngọn bút rực lửa của nhà thơ thành Nam

Trong dòng chảy lịch sử văn học và đấu tranh giải phóng dân tộc Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, cuộc đấu tranh chống lại ách đô hộ của thực dân Pháp không chỉ bùng nổ qua các cuộc khởi nghĩa vũ trang hay phong trào Duy Tân, mà còn diễn ra vô cùng quyết liệt trên mặt trận tư tưởng - văn hóa. Khi thực dân Pháp đặt ách đô hộ, gieo rắc lối sống lai căng, xô pồ hòng làm tha hóa đạo đức và bản sắc dân tộc, việc dùng thơ văn để vạch trần bản chất nhố nhăng của xã hội đương thời đã trở thành một hình thức đấu tranh yêu nước độc đáo và sắc bén. Trong số những đại thụ thi ca thời kỳ này, nhà thơ Trần Tế Xương (thường gọi là Tú Xương) nổi bật như một tượng đài kiệt xuất của dòng thơ trào phúng và trữ tình. Sự đóng góp to lớn của Tú Xương cho lịch sử đất nước không chỉ ở những vần thơ đượm tình nghĩa vợ chồng như "Thương vợ", mà dấu ấn lịch sử vô giá của ông chính là việc dùng ngòi bút trào phúng sắc như dao cạo để giội những đòn đanh thép vào bộ mặt nhố nhăng của xã hội thực dân nửa phong kiến, gìn giữ khí tiết sĩ phu và thức tỉnh lòng tự tôn dân tộc trước thềm các phong trào cách mạng đầu thế kỷ XX.

Nhà thơ Trần Tế Xương sinh năm 1870 tại phố Hàng Nâu, thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định. Sinh ra trong một gia đình nhà nho nghèo giữa lúc Hán học đang buổi xế chiều, ông nổi tiếng là người thông minh, tài hoa nhưng con đường khoa cử lại vô cùng lận đận. Trải qua tám kỳ thi Hương, ông chỉ đỗ Tú tài (nên đời gọi là Tú Xương). Sống ngay giữa trung tâm đô thị Nam Định – nơi thực dân Pháp đặt bộ máy cai trị sớm và tàn bạo nhất ở Bắc Kỳ, Tú Xương hàng ngày chứng kiến cảnh Tây - Ta nham nhở, những giá trị đạo đức truyền thống bị đồng tiền gạt phăng, quan lại phong kiến quỳ lụy cúi đầu trước kẻ xâm lược.

Cột mốc lịch sử đánh dấu sự bùng nổ mãnh liệt nhất trong tư tưởng trào phúng và sự nghiệp thi ca của Tú Xương diễn ra vào năm 1897 – kỳ thi Hương khoa Đinh Dậu tại Nam Định.

Khoa thi năm 1897 tại trường thi Nam Định đã trở thành một tấn trò hề lịch sử. Chính quyền thực dân Pháp cho Toàn quyền Đông Dương Doumer cùng vợ đến xem thi như xem một trò giải trí lạ mắt. Bọn quan lại triều đình, xướng danh, chấm thi vì muốn nịnh hót quan Tây đã hạ mình luồn cúi, biến nơi tôn nghiêm của đạo học thành chốn nhốn nháo, xô đẩy.

Trực tiếp chứng kiến cảnh tượng nhục nhã ấy tại trường thi Nam Định năm 1897, trái tim người sĩ phu yêu nước Tú Xương đã phẫn nộ và đau đớn đến tột cùng. Ông không chọn cách im lặng hay cúi đầu cầu danh. Đêm đêm, dưới ánh đèn dầu leo lắt nơi căn nhà nhỏ phố Hàng Nâu, Tú Xương dốc trọn uất hận và nước mắt để chép nên những vần thơ trào phúng bất hủ.

Chính từ khoa thi năm 1897, bài thơ "Vịnh khoa thi Đinh Dậu" ra đời như một gáo nước lạnh tạt thẳng vào bộ mặt xảo trá, trơ trẽn của chính quyền thực dân và triều đình tay sai: "Lôi xôi sĩ số đằng vai phụ / Ập ễnh quan trường miệng bát ăn / Lọng cắm rợp trời quan Sứ đến / Váy lê quét đất mụ Đầm ra". Lời thơ trào phúng chua chát nhưng cay đắng của Tú Xương không chỉ lột nạ sự tha hóa của quan trường năm 1897, mà ở hai câu kết: "Nhân tài đất Bắc nào ai đó / Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà", ông đã cất lên lời thức tỉnh nhói lòng, giục giã sĩ phu và nhân dân nhìn rõ thảm cảnh mất nước để đứng lên đấu tranh.

Những vần thơ trào phúng đẫm chất thép của ông ra đời sau cột mốc 1897 ("Đất Vị Hoàng", "Năm mới", "Giễu ai") đã lan truyền khắp các đô thị và làng quê Bắc Kỳ, trở thành món ăn tinh thần giải độc tư tưởng, giúp nhân dân nhận diện rõ bản chất phản động của chế độ thực dân - phong kiến.

Câu chuyện lịch sử có thật về nhà thơ Tú Xương và những vần thơ trào phúng rực lửa ra đời từ khoa thi năm 1897 để lại những bài học vô giá và sâu sắc cho thế hệ hôm nay.

Ý nghĩa cao đẹp nhất trong hành động của nhà thơ Tú Xương chính là bài học về lòng tự trọng, bản lĩnh sĩ phu và tinh thần dùng nghệ thuật làm vũ khí chiến đấu. Tú Xương đã chứng minh rằng: Người trí thức chân chính không bao giờ được phép dối trá hay cúi đầu trước những bất công, đới hèn của xã hội. Dù sống trong nghèo túng, ông vẫn dũng cảm dùng tài năng để bảo vệ lẽ phải, bảo vệ phẩm giá con người và hồn cốt dân tộc. Bài học ấy nhắc nhở thế hệ trẻ ngày nay phải biết rèn luyện bản lĩnh, sống có trung thực, có tự trọng và không sa ngã trước những giá trị ảo hay cám dỗ vật chất.

Bên cạnh đó, câu chuyện còn là minh chứng cho sức mạnh lay động quần chúng của thi ca cách mạng - tiến bộ. Tiếng cười chua chát của Tú Xương đã góp phần quan trọng thức tỉnh tinh thần dân tộc, dọn đường tư tưởng cho các phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX.

Thời gian trôi qua hơn một thế kỷ, thành phố Nam Định và dải đất Vị Hoàng năm xưa nay đã trở thành những vùng đất giàu đẹp, văn minh và phát triển. Dù nhà thơ Tú Xương đã về cõi vĩnh hằng khi tuổi đời còn rất trẻ, nhưng tiếng cười trào phúng cùng ngọn bút kiên trung của ông từ năm 1897 vẫn mãi tỏa sáng trong trang sử vàng dân tộc. Tấm gương trọn đời dùng thơ văn phụng sự lẽ phải của ông sẽ luôn là ngọn đuốc soi đường, nhắc nhở thế hệ hôm nay phải luôn biết trân trọng giá trị của độc lập, tự do, đồng thời nỗ lực học tập, lao động để dựng xây một đất nước Việt Nam ngày càng giàu mạnh và đàng hoàng.