Tiếng đàn giữa chiến tuyến: Những nữ chiến sĩ văn công theo Sư đoàn 337 lên Lạng Sơn

Tiếng đàn giữa chiến tuyến: Những nữ chiến sĩ văn công theo Sư đoàn 337 lên Lạng Sơn

Giữa những tháng ngày khốc liệt của cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979, bên cạnh những người lính cầm súng còn có những người mang tiếng đàn, lời ca đến với chiến sĩ. Họ là những nghệ sĩ mặc áo lính của Đội Văn nghệ Sư đoàn 337, đơn vị mang tên truyền thống Đoàn Khánh Khê. Trong gian khó, tiếng hát của họ không chỉ là hoạt động văn hóa tinh thần, mà còn góp phần giữ vững niềm tin, tiếp thêm sức mạnh cho những người đang bảo vệ từng tấc đất biên cương.

Hình tư liệu về lực lượng văn nghệ Đoàn Khánh Khê, gắn với Sư đoàn 337. Hoạt động biểu diễn phục vụ bộ đội được ghi lại trong hồi ức của nguyên Trưởng ban Tuyên huấn Sư đoàn Ngô Văn Học.

Từ miền Trung lên tuyến lửa biên cương

Ngày 28/7/1978, Sư đoàn bộ binh 337 được thành lập tại khu vực chợ Cọi, xã Hưng Lộc, thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An. Ban đầu, đơn vị được tổ chức để chuẩn bị thực hiện nhiệm vụ quốc tế giúp nước bạn Lào. Thế nhưng, chỉ hơn nửa năm sau, tình hình biên giới phía Bắc đã khiến nhiệm vụ của sư đoàn thay đổi.

Ngày 17/2/1979, quân Trung Quốc đồng loạt tiến công xâm lược lãnh thổ Việt Nam trên nhiều hướng biên giới. Trước tình hình đó, ngày 18/2/1979, Bộ Quốc phòng quyết định điều động Sư đoàn 337 thuộc Quân khu 4 tăng cường cho Quân khu 1, tham gia chiến đấu bảo vệ Tổ quốc.

Cuộc hành quân từ Nghệ An lên phía Bắc diễn ra khẩn trương. Theo những tư liệu lịch sử về đơn vị, lực lượng của sư đoàn sử dụng nhiều phương tiện vận chuyển, gồm đường sắt, đường bộ và đường không, để nhanh chóng có mặt tại địa bàn chiến đấu.

Đến khoảng ngày 24/2/1979, những đơn vị của Sư đoàn 337 đã có mặt tại Lạng Sơn và bước vào nhiệm vụ chiến đấu. Phía trước họ là một trong những chiến trường ác liệt nhất của cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc.

Trong đội hình những người lính ấy có một lực lượng đặc biệt: Đội Văn nghệ Sư đoàn 337.

Họ không trực tiếp đảm nhiệm những trận đánh bộ binh, nhưng mang theo một thứ sức mạnh khác: âm nhạc, nghệ thuật và khả năng khơi dậy tinh thần của những người lính giữa chiến trường.

Những cô gái mang tiếng hát lên biên giới

Đội Văn nghệ Sư đoàn 337 được hình thành trong những ngày đầu thành lập đơn vị. Phần lớn thành viên đã được đào tạo tại các trường văn hóa, nghệ thuật, có khả năng biểu diễn và tổ chức những chương trình phục vụ bộ đội.

Khi sư đoàn nhận nhiệm vụ lên đường bảo vệ biên giới, hoạt động văn nghệ cũng được đặt trước yêu cầu mới. Không còn chỉ là những chương trình biểu diễn trong điều kiện sinh hoạt tương đối ổn định, các nghệ sĩ phải thích nghi với cuộc sống quân ngũ trên địa bàn chiến sự, nơi mọi hoạt động đều chịu tác động của tình hình chiến đấu.

Trong hồi ức được đăng trên chuyên trang Sự kiện và Nhân chứng của Báo Quân đội nhân dân năm 2023, ông Ngô Văn Học, nguyên Trưởng ban Tuyên huấn Sư đoàn 337, đã kể lại những ngày công tác cùng Đội Văn nghệ Đoàn Khánh Khê.

Theo ông, ngay sau khi đến Lạng Sơn, đội đã bắt tay xây dựng kế hoạch, tổ chức chương trình biểu diễn và phát động phong trào sáng tác. Các thành viên nỗ lực nâng cao chất lượng chuyên môn để đáp ứng nhiệm vụ phục vụ chiến sĩ trong điều kiện mới.

Đó không chỉ là công việc luyện giọng, tập múa hay chuẩn bị nhạc cụ. Với những nghệ sĩ mặc áo lính, mỗi chương trình còn đòi hỏi sự bền bỉ, tinh thần tập thể và khả năng vượt qua những thiếu thốn trong đời sống hằng ngày.

Những nữ chiến sĩ văn công đã bước vào hoàn cảnh ấy bằng tuổi trẻ, lòng yêu nghề và ý thức trách nhiệm với đồng đội.

Họ mang tới chiến trường nét dịu dàng của lời ca, nhưng chính họ cũng phải học cách chịu đựng và vượt qua những gian khổ mà chiến tranh đặt ra.

Những ngày gian khó và câu chuyện về quả bồ hòn

Trong chiến tranh, những thiếu thốn đôi khi được ghi nhớ không phải bằng các con số, mà qua những chi tiết hết sức đời thường.

Đối với các nữ chiến sĩ văn công Sư đoàn 337, đó là những quả bồ hòn.

Theo hồi ức của ông Ngô Văn Học, thời kỳ đơn vị đóng quân tại Lạng Sơn, xà phòng rất khan hiếm. Các cô gái trong Đội Văn nghệ phải đi nhặt quả bồ hòn, bóp lấy nước để giặt quần áo.

Chi tiết giản dị ấy cho thấy cuộc sống của những người làm nghệ thuật trong quân đội khác xa hình dung về ánh đèn sân khấu, những bộ trang phục đẹp hay những buổi biểu diễn được chuẩn bị đầy đủ.

Ở nơi biên giới, họ cũng phải tự lo những công việc sinh hoạt hằng ngày, thích nghi với điều kiện vật chất thiếu thốn và cùng đồng đội vượt qua khó khăn.

Không chỉ luyện tập, biểu diễn, các thành viên trong đội còn tích cực tăng gia sản xuất. Họ trồng ngô, trồng đỗ, nuôi lợn để cải thiện đời sống. Những bát chè ngô nấu theo cách của người Huế trở thành món ăn bồi dưỡng sau những buổi luyện tập vất vả.

Giữa cuộc sống gian lao, tinh thần lạc quan vẫn được gìn giữ.

Bằng những công việc bình thường ấy, những người nghệ sĩ đã hòa mình vào đời sống của một đơn vị chiến đấu. Họ không đứng ngoài cuộc chiến, cũng không chỉ xuất hiện trong những dịp biểu diễn. Họ cùng ăn ở, lao động, rèn luyện và chia sẻ những khó khăn với đồng đội.

Đằng sau những giọng hát trong trẻo là ý chí bền bỉ của những người phụ nữ trẻ biết đặt nhiệm vụ chung lên trên những tiện nghi của cuộc sống riêng.

Khi lời ca trở thành sức mạnh tinh thần

Ảnh tư liệu về cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979. Sư đoàn 337 tham gia phòng ngự trên tuyến Tu Đồn – Điềm He – Khánh Khê, ngăn chặn các mũi tiến công trên hướng đường 1B.

Cuối tháng 2 và đầu tháng 3/1979, Sư đoàn 337 tham gia những trận chiến đấu quyết liệt trên tuyến Tu Đồn – Điềm He – Khánh Khê.

Trong đó, khu vực cầu Khánh Khê giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Đây là địa bàn mà đối phương tìm cách vượt qua để phát triển tiến công theo hướng đường 1B, đe dọa các tuyến phòng ngự phía sau của lực lượng Việt Nam tại Lạng Sơn.

Các đơn vị của Sư đoàn 337 đã chiến đấu kiên cường, phối hợp với những lực lượng khác ngăn chặn các đợt tiến công, góp phần giữ vững thế trận phòng ngự.

Trong hoàn cảnh ấy, đời sống tinh thần có ý nghĩa không nhỏ đối với người lính.

Sau những ngày hành quân, canh gác và chiến đấu căng thẳng, người chiến sĩ cần được động viên, được cảm nhận sự gắn bó với đồng đội và hậu phương. Văn nghệ trở thành một trong những phương thức giúp duy trì sức mạnh tinh thần ấy.

Đối với Đội Văn nghệ Sư đoàn 337, nhiệm vụ không dừng lại ở việc trình diễn những tiết mục đã tập luyện. Họ phải tìm cách đưa những chương trình phù hợp đến với người lính, khơi dậy lòng yêu nước, niềm tin và tình cảm quê hương.

Tiếng đàn, lời hát trong môi trường quân ngũ vì thế mang những ý nghĩa rất riêng.

Một giai điệu về quê hương có thể gợi nhớ mái nhà, người thân và những tháng ngày bình yên. Một bài ca về người lính có thể làm sống dậy niềm tự hào, nhắc nhở mỗi chiến sĩ về trách nhiệm mà mình đang gánh vác.

Đó là sức mạnh không thể cân đong bằng vũ khí hay quân số, nhưng có thể cảm nhận qua tinh thần đoàn kết và sự gắn bó của những con người cùng chung nhiệm vụ.

Tài liệu hồi ức chưa xác định đầy đủ địa điểm, ngày giờ của từng buổi biểu diễn mà Đội Văn nghệ Sư đoàn 337 thực hiện trong thời gian chiến sự tháng 2 và tháng 3/1979. Tuy nhiên, việc đội theo sư đoàn lên Lạng Sơn, tổ chức hoạt động nghệ thuật phục vụ bộ đội và được chiến sĩ, nhân dân địa phương yêu mến đã được người trực tiếp công tác tại đơn vị ghi nhận.

Chính những chứng cứ ấy làm nên giá trị lịch sử của câu chuyện: giữa một giai đoạn chiến tranh khốc liệt, những người lính vẫn dành chỗ cho văn hóa, nghệ thuật và những tình cảm đẹp đẽ của con người.

Những gương mặt không phai trong ký ức

Trong hồi ức về Đoàn Khánh Khê, ông Ngô Văn Học đã nhắc đến nhiều nghệ sĩ từng để lại dấu ấn trong lòng khán giả, như Lệ Hằng, Tuấn Giảng, Minh Quang, Xuân Thảo, Minh Huệ, Văn Thắng, Thái Quý, Quỳnh Như và Anh Đào.

Đó là những cái tên gợi nhớ một tập thể nghệ sĩ quân đội đã dành tuổi trẻ để phục vụ chiến sĩ và nhân dân.

Đội Văn nghệ không chỉ duy trì hoạt động biểu diễn tại đơn vị mà còn tham gia các hội diễn nghệ thuật quần chúng, giành nhiều huy chương vàng, bạc ở cả nội dung tập thể và cá nhân.

Những thành tích ấy phản ánh quá trình rèn luyện nghiêm túc, trình độ chuyên môn và tinh thần cống hiến của các nghệ sĩ.

Đáng chú ý, hoạt động của Đoàn Khánh Khê còn được Điện ảnh Quân đội nhân dân ghi lại trong bộ phim Tiếng hát Đoàn Khánh Khê, được khán giả biết đến vào đầu thập niên 1980.

Sự xuất hiện của tác phẩm điện ảnh này cho thấy đời sống văn hóa, nghệ thuật của đơn vị không chỉ để lại kỷ niệm trong phạm vi sư đoàn mà còn có sức lan tỏa rộng hơn.

Với những nữ chiến sĩ văn công, những năm tháng ấy đã trở thành một phần không thể tách rời của tuổi trẻ.

Họ vừa là nghệ sĩ, vừa là quân nhân. Họ đem tài năng nghệ thuật phục vụ đồng đội, đồng thời học được từ cuộc sống chiến trường sự kiên cường, tinh thần trách nhiệm và tình yêu Tổ quốc.

Những tiếng hát nối dài tình đồng đội

Câu chuyện văn nghệ trên mặt trận Lạng Sơn không chỉ có Đội Văn nghệ Sư đoàn 337.

Tháng 3/1979, Đội Thanh niên xung kích Trường Đại học Sư phạm Hà Nội cũng tham gia các hoạt động phục vụ tại địa bàn Lạng Sơn. Trong đội có một bộ phận văn nghệ, trực tiếp biểu diễn phục vụ lực lượng dân quân và bộ đội.

Theo tư liệu do Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội công bố, các thành viên đội thanh niên xung kích đã gắn bó với Sư đoàn 337 trong những ngày tháng 3/1979.

Sau đợt công tác, tuổi trẻ nhà trường và sư đoàn đã tổ chức kết nghĩa, tạo nên mối quan hệ bền chặt giữa hậu phương và tiền tuyến.

Từ tháng 12/1979, nhà trường tiếp tục cử các đoàn cán bộ, sinh viên lên Lạng Sơn thăm hỏi, chúc mừng và biểu diễn phục vụ sư đoàn vào dịp kỷ niệm Ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam.

Mùa hè năm 1980, một đoàn công tác gồm 35 người của trường tiếp tục trở lại Đoàn Khánh Khê. Các thành viên chia thành những nhóm thực hiện nhiệm vụ giúp đỡ bộ đội, trong đó có một nhóm do cô Quỳnh Liên phụ trách, chuẩn bị chương trình biểu diễn phục vụ các đơn vị.

Những hoạt động ấy cho thấy một nét đẹp đáng trân trọng: chiến tranh có thể khiến con người phải xa cách gia đình, quê hương, nhưng cũng làm nảy sinh những tình cảm gắn bó sâu sắc giữa những người cùng hướng về nhiệm vụ bảo vệ đất nước.

Tiếng hát không khép lại khi một buổi biểu diễn kết thúc. Nó được tiếp nối qua những chuyến thăm, những cuộc gặp gỡ và những ký ức bền lâu.

Khúc hát còn lại với thời gian

Khu vực tưởng niệm chiến công Sư đoàn 337 tại Khánh Khê, Lạng Sơn – địa danh gắn với truyền thống chiến đấu của Đoàn Khánh Khê trong cuộc chiến bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979.

Tháng năm trôi qua, chiến trường Lạng Sơn đã đổi thay. Những con đường từng in dấu chân hành quân, những địa danh từng chứng kiến các trận đánh ác liệt nay trở thành một phần của ký ức lịch sử.

Ngày 28/7/2012, cuộc gặp mặt mang tên Đồng đội tôi vẫn ở Lạng Sơn được tổ chức, gợi lại những kỷ niệm và sự hy sinh của các thế hệ chiến sĩ Sư đoàn 337.

Trong dòng hồi ức ấy, những người chiến sĩ văn công cũng có một vị trí riêng.

Họ không phải là nhân vật trung tâm của những bản tường thuật chiến trận, nhưng những đóng góp của họ giúp chúng ta nhìn thấy một phương diện khác của lịch sử chiến tranh: sức mạnh tinh thần và đời sống tình cảm của con người.

Đối với những người phụ nữ từng khoác áo lính, đi theo Sư đoàn 337 lên Lạng Sơn, sự cống hiến không chỉ được đo bằng số chương trình biểu diễn hay những tấm huy chương.

Nó còn nằm trong những ngày luyện tập giữa gian khó, những lần chia sẻ cuộc sống với bộ đội, những tiết mục được chuẩn bị bằng tất cả trách nhiệm và tình yêu nghề.

Đó là vẻ đẹp của những con người biết dùng nghệ thuật để phụng sự Tổ quốc.

Cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979 nhắc nhở các thế hệ hôm nay về giá trị của độc lập, chủ quyền lãnh thổ và hòa bình. Trong ký ức ấy, bên cạnh tiếng súng, những chiến công và sự hy sinh, còn có tiếng đàn, lời ca của những người nghệ sĩ quân đội.

Những giai điệu năm xưa có thể không còn được nghe nguyên vẹn như thuở ban đầu, nhưng câu chuyện về những người đã mang chúng đến với chiến sĩ vẫn đáng được gìn giữ.

Bởi giữa chiến tuyến, tiếng đàn không làm chiến tranh bớt khốc liệt, nhưng đã góp phần nuôi dưỡng niềm tin, tình yêu quê hương và sức mạnh tinh thần của người lính.

Và đó cũng là một cách để những người nữ chiến sĩ văn công của Đoàn Khánh Khê viết nên câu chuyện thời hoa lửa của chính mình.