Tiếng đàn Ta lư dưới địa đạo Vịnh Mốc

Khi mặt đất Vĩnh Linh (Quảng Trị) bị san phẳng bởi bom đạn Mỹ, cuộc sống và chiến đấu của quân dân ta đã chuyển dịch vào lòng đất. Trong hệ thống địa đạo Vịnh Mốc kiên cường ấy, câu chuyện của bà Hồ Thị Thương (người con gái Vân Kiều), cựu giao liên kiêm Đội trưởng Đội văn nghệ xung kích Vĩnh Linh, là biểu tượng sống động cho tinh thần "tiếng hát át tiếng bom".

Năm 1967, Vĩnh Linh trở thành mục tiêu hủy diệt của không quân và pháo binh Mỹ nhằm cắt đứt sự chi viện cho bờ Nam Quảng Trị. Hoàn cảnh sống vô cùng khắc nghiệt: người dân phải rút sâu xuống các tầng địa đạo ẩm ướt, thiếu ánh sáng và dưỡng khí. Giữa ranh giới mong manh của sự sống và cái chết, sự ngột ngạt của không gian hẹp dễ khiến tinh thần con người bị bào mòn.

Nhiệm vụ của cô gái 18 tuổi Hồ Thị Thương bấy giờ vô cùng đặc biệt: vừa làm giao liên vận chuyển tài liệu xuyên qua các cửa hầm, vừa dùng tiếng hát và cây đàn Ta lư để giữ lửa tinh thần cho đồng bào, chiến sĩ.

Đêm ngày 20 tháng 9 năm 1967, trận địa pháo từ đảo Cồn Cỏ và bờ Nam dội liên tục vào tọa độ Vịnh Mốc. Một cửa hầm địa đạo bị sập, khói bụi hắt vào trong gây nên sự hoang mang, ngột ngạt cho hàng trăm con người đang trú ẩn ở tầng đáy thứ ba (cách mặt đất hơn 20 mét). Giữa bóng tối lờ mờ của ngọn đèn dầu lạc, tiếng trẻ con khóc thét, tiếng người bị thương rên rỉ hòa lẫn tiếng nổ rung chuyển cả lòng đất.

Nhận lệnh từ đồng chí chỉ huy, bà Thương ôm lấy cây đàn Ta lư tự chế từ mảnh xác máy bay Mỹ, bước ra giữa khoảng hầm hẹp. Bà bắt đầu gảy đàn và cất tiếng hát bài “Tiếng đàn Ta lư”.

"Lúc đó tai tôi vẫn còn ù đi vì tiếng bom vừa nổ trên đầu. Nhưng tôi biết, nếu mình run rẩy, cả căn hầm sẽ chìm vào hoảng loạn. Tôi dồn hết sức bình sinh vào tiếng hát, hát như thể đây là lần cuối cùng được hát cho đồng bào nghe," bà Thương xúc động nhớ lại.

Tiếng đàn trong trẻo và giọng hát cao vút của người con gái Vân Kiều vang lên, át đi tiếng ầm oanh của bom đạn phía trên mặt đất. Từ những ánh mắt lo âu, người ta bắt đầu vỗ tay theo nhịp, rồi cùng hòa giọng. Tiếng hát lan qua các ngách hầm, truyền đi thông điệp về sự sống và niềm tin bất diệt. Chính tiếng nhạc ấy đã tiếp thêm sức mạnh để các chiến sĩ cảm tử ngay sau đó lao ra cửa hầm, khắc phục sự cố sập và cứu nguy cho đồng đội.

Sau ngày non sông thống nhất, trải qua bao thăng trầm tách nhập địa giới hành chính của tỉnh Bình Trị Thiên cũ, bà Hồ Thị Thương vẫn chọn gắn bó với mảnh đất vĩ tuyến 17. Hiện nay, bà đang sống những năm tháng tuổi già tại huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị, ngay gần di tích địa đạo năm xưa.

Đối với các nhà nghiên cứu lịch sử, câu chuyện của bà Thương là minh chứng cho một thứ "vũ khí" đặc biệt của Việt Nam: nghệ thuật kháng chiến. Nó khẳng định rằng, ở mảnh đất bom cày đạn xới Quảng Bình - Quảng Trị, lòng yêu nước không chỉ được đo bằng số lượng kẻ thù bị tiêu diệt, mà còn được nuôi dưỡng bằng những giai điệu lạc quan, biến bóng tối của địa đạo thành vườn hoa của niềm tin chiến thắng.