Tiếng đờn bên dòng Sa Đéc

Ông Lê Văn Thận, còn gọi là André Thận, có sách ghi là Nguyễn Văn Thận, sinh ra trong một gia đình giàu có tại Sa Đéc. Ông tốt nghiệp trung học Chasseloup Laubat ở Sài Gòn, từng đi làm "cò Tàu" cho hãng tàu Messageries Fluviales chạy tuyến Hậu Giang - Nam Vang. Vì yêu thích đờn ca tài tử nên thầy đã hợp tác cùng ban Bảy Đồng và đích thân đứng ra xin phép, để hợp thức hóa mọi hoạt động văn nghệ. Từ đây, nhóm đờn ca tài tử hoạt động có giấy phép với tên mới Sadec Amis.

Năm 1916 - 1917, một đoàn xiếc của Mỹ sang Sài Gòn và lưu diễn tại các tỉnh miền Nam. Thầy Thận nảy ra sáng kiến đem mấy màn xiếc đệm vào màn phụ diễn xen vào màn ca ra bộ. Yếu tố mới lạ này làm cho gánh hát của thầy luôn lôi kéo nhiều khán giả. Sau đó, thầy cho trương bảng: Gánh hát thầy Thận Cirque jeune Annam - Ca ra bộ - Sadec Amis.

Trong gánh thầy Thận có nhiều "kỳ nhân" như "người rắn không có xương sống" xếp hai chân chui được vào ống cống đường kính chừng 5 tấc rồi lộn ra như con rắn, có lực sĩ nằm để xe hơi cán ngang bụng, có nghệ sĩ Tám Danh giỏi võ với biệt tài phóng dao, đánh kiếm... Đặc biệt, có nữ nghệ sĩ Hai Mão với tài đi dây, nhào lộn trên đu, không thua kém các nghệ sĩ xiếc của Tây. Thời đó, gánh thầy Thận lên Sài Gòn che rạp trước chợ Bến Thành được khán giả chen nhau mua vé.

Về sau, gánh xiếc của thầy Thận được sự góp ý của ông Đặng Thúc Liêng, có thêm nhạc sĩ và danh ca như: Bảy Thông, Tám Cang, Hai Cúc... Trong các buổi biểu diễn, ngoài các tiết mục xiếc, còn có thêm các màn ca ra bộ, vọng cổ, bản vắn như Bình bán, Hành vân, Tứ đại oán...

Gánh hát Thầy Thận hoạt động được khoảng hai năm thì rã vì lý do tài chính. Thầy Năm Tú ở Mỹ Tho sang lại, gầy dựng trở thành một trong những gánh hát cải lương đầu tiên của Nam Bộ. Cũng những năm ấy, ở Tân Hưng (Sa Đéc), ông Nguyễn Văn Thông lập ra gánh hát cải lương Tân Thinh, một thời lưu diễn khắp cả Nam Kỳ Lục tỉnh, ra đến miền Trung và Bắc.

Nghệ thuật sân khấu cải lương mang tính sáng tạo, trong hoàn cảnh mới đã biết phát huy vốn văn hóa, nghệ thuật truyền thống, đồng thời thu nhận cái hay, cái đẹp của văn hóa nước ngoài, không thủ cựu và không bài ngoại. Dùng cách sắp xếp sân khấu phương Tây phối hợp với nét đẹp của tuồng cổ (hát bội), vừa mang tính quảng đại quần chúng, vừa gần gũi hiện thực. Lịch sử hình thành sân khấu cải lương là do nhiều người, nhiều địa phương, nhiều yếu tố, nhưng cội nguồn vẫn là vùng đất Sa Đéc, Vĩnh Long, Mỹ Tho trong đó có công đóng góp của ông André Thận.