Tiếng hát át tiếng bom

Tiếng hát át tiếng bom: Những người lính trên mặt trận văn nghệ

Trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ, bên cạnh những người lính trực tiếp cầm súng chiến đấu, còn có một lực lượng đặc biệt góp phần giữ vững tinh thần của bộ đội và nhân dân nơi chiến trường: những nghệ sĩ, chiến sĩ thuộc các đoàn văn công, đội tuyên văn và lực lượng văn nghệ phục vụ chiến đấu. Họ mang tiếng hát, tiếng đàn đến những nơi bom đạn ác liệt nhất, biến văn nghệ thành một nguồn động viên tinh thần quan trọng trong cuộc kháng chiến.

Trên tuyến đường Trường Sơn, ở các chiến trường miền Trung, miền Đông Nam Bộ và nhiều địa bàn khác, những buổi biểu diễn của văn công thường diễn ra trong điều kiện vô cùng thiếu thốn. Không có sân khấu lớn, không có ánh đèn rực rỡ, nơi biểu diễn có thể là một giao thông hào, một bãi đất giữa rừng, một căn hầm, một trận địa pháo hoặc bên giường của những người lính bị thương. Khán giả của họ là những chiến sĩ vừa trải qua những giờ phút chiến đấu căng thẳng, những thanh niên đang ngày đêm mở đường, tải đạn, vận chuyển lương thực và những người dân sống giữa vùng chiến sự.

Những nghệ sĩ ấy mang theo những nhạc cụ giản dị và hành trang gọn nhẹ. Có khi chỉ là cây đàn guitar, chiếc sáo, cây đàn bầu hoặc những dụng cụ biểu diễn đơn sơ. Nhưng thứ quan trọng nhất họ mang đến chiến trường lại chính là tiếng hát. Trong hoàn cảnh bom đạn liên tục đe dọa, một bài hát có thể giúp người lính tạm quên đi mệt mỏi, nỗi nhớ gia đình và những mất mát đang diễn ra xung quanh, để tiếp tục hoàn thành nhiệm vụ.

Phong trào “Tiếng hát át tiếng bom” đã trở thành một hình ảnh tiêu biểu cho hoạt động văn nghệ phục vụ chiến đấu trong những năm chống Mỹ. Những ca khúc viết về người lính, quê hương, Trường Sơn và khát vọng thống nhất đất nước được vang lên ở nhiều chiến trường. Những bài như “Bài ca Trường Sơn”, “Trường Sơn Đông – Trường Sơn Tây”, “Trên đỉnh Trường Sơn ta hát” cùng nhiều ca khúc khác đã trở thành một phần ký ức của cả một thế hệ. Tiếng hát không thể ngăn được bom đạn, nhưng có thể tiếp thêm niềm tin và sức mạnh tinh thần cho những người đang ở giữa chiến trường.

Các đoàn văn công không chỉ biểu diễn ở những nơi tương đối an toàn. Nhiều nghệ sĩ phải hành quân qua những cung đường bị đánh phá, đến với các đơn vị đang chiến đấu và phục vụ thương binh tại các bệnh viện, trạm quân y. Có những buổi biểu diễn diễn ra ngay trong điều kiện chiến tranh căng thẳng, khi máy bay và pháo địch vẫn có thể xuất hiện bất cứ lúc nào. Vì thế, hoạt động văn nghệ nơi chiến trường cũng đòi hỏi người nghệ sĩ phải có lòng dũng cảm và khả năng chịu đựng không kém phần gian khổ.

Một trong những nghệ sĩ tiêu biểu của thời kỳ này là Nghệ sĩ Nhân dân Tường Vi. Trong những năm chiến tranh, bà cùng Đoàn Văn công Tổng cục Chính trị đi biểu diễn tại nhiều chiến trường, từ Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị đến Thừa Thiên-Huế, Tây Nguyên, Đường 9 – Nam Lào và Tây Trường Sơn. Bà từng kể về những lần biểu diễn trong điều kiện bom đạn khốc liệt, hát cho bộ đội và thương binh nghe giữa những nơi mà sự sống và cái chết chỉ cách nhau trong gang tấc.

Những câu chuyện của Tường Vi và nhiều nghệ sĩ khác cho thấy người làm công tác văn nghệ trong chiến tranh không đứng ngoài cuộc chiến. Họ có một nhiệm vụ khác với người lính chiến đấu trên trận địa, nhưng vẫn góp phần vào cuộc chiến bằng khả năng và vị trí của mình. Nếu người lính dùng súng để bảo vệ từng cung đường, thì người nghệ sĩ dùng tiếng hát để giữ vững tinh thần của những con người đang ngày đêm chiến đấu trên những cung đường ấy.

Trên tuyến Trường Sơn, điều đó càng trở nên rõ nét. Những người mở đường, lái xe, vận chuyển hàng hóa và chiến đấu ở các trọng điểm thường phải đối mặt với bom đạn, bệnh tật, thiếu thốn và những chặng đường dài giữa núi rừng. Một buổi biểu diễn ngắn ngủi giữa những ngày gian khổ có thể trở thành khoảng thời gian quý giá để họ được nghe một giai điệu quen thuộc, nhớ về quê hương và tìm lại sự bình yên trong tâm hồn.

Vì thế, “Tiếng hát át tiếng bom” không đơn thuần là một khẩu hiệu. Đó còn là hình ảnh phản ánh sức mạnh tinh thần của con người Việt Nam trong chiến tranh. Bom đạn có thể phá hủy đường sá, cầu cống và nhà cửa, nhưng không dễ dàng khuất phục được niềm tin và khát vọng của con người. Giữa tiếng máy bay, tiếng pháo và những ngày tháng khắc nghiệt, tiếng hát vẫn vang lên như một cách để con người khẳng định rằng họ vẫn giữ được niềm tin vào ngày mai.

Những nghệ sĩ – chiến sĩ năm xưa đã góp phần tạo nên một mặt trận đặc biệt: mặt trận văn hóa, tư tưởng và tinh thần. Họ không thay thế người lính ngoài trận địa, nhưng họ giúp những người lính có thêm sức mạnh để tiếp tục chiến đấu. Họ không thể làm bom đạn biến mất, nhưng có thể giúp con người vượt qua nỗi sợ hãi, cô đơn và mệt mỏi trong những năm tháng chiến tranh.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, chiến tranh đã lùi xa, nhưng những bài hát từng vang lên trên các chiến trường vẫn được nhiều thế hệ biết đến. Đằng sau mỗi ca khúc là những câu chuyện về một thời tuổi trẻ, về những con người đã mang nghệ thuật đến nơi gian khổ nhất và biến tiếng hát thành một phần của cuộc sống chiến trường

“Tiếng hát át tiếng bom” vì thế không chỉ kể về những người nghệ sĩ. Đó còn là câu chuyện về sức mạnh tinh thần của cả một thế hệ – những con người dù sống giữa chiến tranh vẫn biết yêu cuộc sống, giữ niềm tin và hướng về một ngày đất nước hòa bình, thống nhất.

 Nguồn tư liệu: Báo Quân đội nhân dân; Thông tấn xã Việt Nam; Báo Văn Hóa; Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam; các tư liệu, hồi ký và lời kể của các nghệ sĩ từng hoạt động văn nghệ tại chiến trường trong kháng chiến chống Mỹ.