Tiếng khèn giữa mây mù Mường Hum

Tôi là Lý Seo Pao, người Mông ở bản Mường Hum. Năm tôi mười hai tuổi, người già trong bản vẫn gọi quê mình là động Mường Hum – cái tên nghe thân thuộc như hơi thở của núi rừng. Cha tôi bảo, Mường Hum nghĩa là “bản ở giữa”, giữa núi rừng, giữa những con suối và giữa lòng người.

Thuở ấy, tôi chưa hiểu thế nào là triều đình, là nhà Nguyễn, chỉ biết rằng bản mình khi ấy thuộc châu Thủy Vĩ. Người trong bản sống yên bình, trồng lúa, chăn ngựa, thổi khèn mỗi độ xuân về. Nhưng rồi năm Minh Mạng thứ mười chín (1838), quan triều đình về đổi “động” thành “xã”. Từ đó, Mường Hum có tên mới, có lý trưởng, có sổ sách. Dân bản vừa mừng vừa lo, bởi đổi tên thì dễ, đổi phận người thì khó.

Đến khi tôi đã thành chàng trai khỏe mạnh, người Pháp kéo lên vùng cao. Chúng lập đồn, thu thuế, bắt phu. Ngày chúng đặt chân đến, sương mù vẫn phủ kín thung lũng, nhưng tiếng giày đinh vang lên khô khốc như xé nát núi rừng. Mường Hum khi ấy thuộc đại lý Bát Xát, rồi bị cuốn vào guồng máy cai trị của thực dân.

Tôi còn nhớ rất rõ, đêm nọ, già làng nhóm lửa giữa sân, giọng trầm lại:
“Đất này của tổ tiên, không thể để người ngoài giày xéo mãi.”

Từ những buổi họp ấy, lòng người Mường Hum dần đổi khác. Họ không còn cúi đầu cam chịu. Những thanh niên như tôi mang dao quắm, mang gậy rừng, tiếp tế cho nghĩa quân. Có người ngã xuống, có người bị bắt, nhưng ngọn lửa trong lòng dân bản thì không bao giờ tắt.

Đến khi chính quyền cách mạng về, xóa bỏ châu, lập huyện, cái tên Mường Hum lại vang lên giữa niềm vui mới. Tôi đã già, tóc bạc như sương núi, nhưng mỗi lần nghe nhắc đến quê mình, tim tôi vẫn ấm lên như ngày còn trai trẻ, đứng giữa bản, nghe khèn gọi bạn tình trong đêm trăng xưa.