TIẾNG KHUNG CỬI CỦA MẸ

Tôi đã nhiều lần nghĩ về những người làm nên lịch sử. Người ta thường nhớ đến họ khi họ đã đứng ở nơi cao nhất của cuộc đời: giữa những đoàn người, trước những lá cờ, trong những ngày tháng mà tên tuổi của họ được nhắc đến trên khắp đất nước.

Nhưng tôi lại thường nghĩ đến một nơi khác. Một căn nhà nhỏ ở Hoàng Trù, một người phụ nữ trẻ ngồi bên khung cửi trong đêm. Và một đứa trẻ đang ngủ.

Người phụ nữ ấy là Hoàng Thị Loan, mẹ của Nguyễn Sinh Cung. Sau này, người con ấy mang tên Hồ Chí Minh. Nhưng khi bà Loan còn sống, bà đâu biết con mình sẽ trở thành Hồ Chí Minh.

Trong mắt bà, nó chỉ là một đứa trẻ, một đứa trẻ có lúc khóc, có lúc ốm, có lúc nghịch ngợm, có khi làm mẹ buồn. Và cũng như mọi người mẹ trên đời, bà thương nó không phải vì nó sẽ trở thành một người vĩ đại.

Bà thương nó, vì nó là con bà.

Tôi nghĩ điều ấy quan trọng.

Bởi nếu cứ nhìn một người từ những gì họ trở thành sau này, ta rất dễ quên mất họ từng là một con người bình thường.

Hồ Chí Minh cũng từng là một đứa trẻ được mẹ bế trên tay. Và Hoàng Thị Loan trước khi là mẹ của một nhân vật lịch sử, bà chỉ là một người phụ nữ Việt Nam.

Tôi hình dung những đêm ở Hoàng Trù khi ấy, không có điện, không có những thứ tiện nghi mà chúng ta hôm nay coi là bình thường, ngọn đèn dầu cháy nhỏ, một căn nhà đơn sơ, ngoài kia là bóng tối.

Trong nhà là tiếng khung cửi.

Cộc… cộc… cộc…

Bà Loan ngồi dệt, tôi không nghĩ bà lúc ấy có những suy nghĩ lớn lao về lịch sử.

Có lẽ bà chỉ nghĩ:

"Ngày mai lấy gì cho con ăn?"

"Áo của con đã rách chưa?"

"Đứa này sao hôm nay ho nhiều thế?"

"Ngày mai phải làm thêm một chút..."

Một người mẹ nghèo thường nghĩ những chuyện như vậy, mhưng chính những điều nhỏ bé ấy đã giữ cho một gia đình tồn tại. Lịch sử đôi khi bắt đầu từ những việc như thế, không phải từ tiếng súng, không phải từ những lời tuyên bố.

Mà từ một người phụ nữ ngồi trong đêm, cố làm thêm một chút để con mình có một ngày mai.

Có lẽ điều đau lòng nhất trong cuộc đời một người mẹ không phải là nghèo khó, mà là biết rằng mình không thể đi cùng con mãi. Một ngày nào đó, con sẽ rời khỏi căn nhà này, nó sẽ có những con đường riêng, những nỗi đau riêng.

Bà Loan cũng vậy, bà sinh con, nuôi con, dạy con. Rồi cuộc đời lấy con khỏi vòng tay bà, nhưng bà không được nhìn thấy con đi xa đến đâu.

Năm 1901, bà mất.

Ba mươi ba tuổi, tôi đọc con số ấy mà thấy lặng người.

Ba mươi ba tuổi, một người phụ nữ hôm nay, ở tuổi ấy, có thể còn đang nghĩ về tương lai, có thể còn muốn một ngày nào đó, khi tóc đã bạc, được ngồi trước hiên nhà và nhìn con trở về.

Nhưng bà Loan không có những năm tháng ấy.

Bà đi khi người con trai còn quá nhỏ. Và bà không thể biết rằng sau này, đứa trẻ ấy sẽ mang trên vai một phần vận mệnh của dân tộc.

Tôi nghĩ đến điều đó và tự hỏi:

Nếu bà biết trước tương lai thì sao?

Nếu có ai đó đến bên bà trong đêm ấy và nói:

“Đứa trẻ bà đang nuôi sẽ trở thành người mà cả dân tộc sẽ gọi tên.”

Bà sẽ làm gì?

Tôi không nghĩ bà sẽ hỏi:

“Con tôi sẽ được bao nhiêu người biết đến?”

Có lẽ bà chỉ hỏi:

“Nó có nên người không?”

Bởi mẹ là vậy.

Mẹ không cần con mình vĩ đại.

Mẹ chỉ mong con mình sống tử tế.

Không làm điều xấu.

Biết thương người.

Biết đứng về phía những người khổ.

Biết giữ lấy mình khi cuộc đời nhiều giông bão.

Nếu sau này con có làm được điều gì lớn lao, thì đó là chuyện của con.

Còn trong lòng mẹ, con vẫn chỉ là đứa trẻ ngày nào.

Người ta có thể dựng tượng cho những người làm nên lịch sử.

Có thể đặt tên họ cho những con đường.

Có thể viết về họ trong sách.

Nhưng không có pho tượng nào có thể ghi lại bàn tay của một người mẹ đã chai đi như thế nào.

Không có trang sử nào kể hết được những đêm mẹ mất ngủ.

Không có tấm huân chương nào trao cho người phụ nữ đã nhường phần ngon cho con.

Những thứ ấy không được tính thành chiến công.

Nhưng chúng có thật.

Và tôi nghĩ, đó mới là phần sâu nhất của lịch sử.

Bởi trước khi một con người có thể đứng lên vì hàng triệu người, họ đã từng có một người đứng bên mình khi họ còn chẳng biết đứng.

Trước khi một con người biết thương một dân tộc,họ đã từng được một người thương bằng thứ tình yêu không đòi hỏi gì.

Bà Hoàng Thị Loan không sống đủ lâu để thấy người con của mình trưởng thành.

Đó là điều khiến câu chuyện về bà buồn.

Nhưng cũng chính điều ấy khiến nó đẹp.

Bởi tình yêu của một người mẹ không cần phải nhìn thấy kết quả mới có ý nghĩa.

Bà trồng một cái cây.

Nhưng bà không được ngồi dưới bóng cây ấy.

Bà gieo một hạt giống, nhưng không được nhìn thấy mùa quả.

Bà nuôi một đứa trẻ, rồi cuộc đời của đứa trẻ ấy đi xa hơn rất nhiều so với những gì bà có thể tưởng tượng.

Và có lẽ đó là số phận của rất nhiều người mẹ Việt Nam.

Họ sinh ra những người con.

Để rồi những người con ấy lớn lên, rời khỏi mái nhà, đi vào đời, đi vào chiến trường, đi vào lịch sử. Còn mẹ, vẫn ở lại.

Nếu may mắn, mẹ còn sống để chờ.

Nếu không, mẹ chỉ còn lại trong ký ức.

Tôi nghĩ, chúng ta thường nói quá nhiều về những người đã làm nên lịch sử.

Nhưng đôi khi, chúng ta nên cúi xuống thấp hơn một chút.

Nhìn vào những người không có tên trong những dòng chữ lớn.

Nhìn vào những người mẹ.

Những người vợ.

Những người chị.

Những người phụ nữ đã sống cả đời trong âm thầm.

Họ không cầm súng.

Nhưng họ đã giữ một mái nhà.

Họ không đứng trước đoàn quân.

Nhưng họ đã tiễn người thân ra đi.

Họ không được gọi là anh hùng.

Nhưng họ đã hy sinh những năm tháng đẹp nhất của đời mình mà chẳng đòi hỏi ai ghi công.

Hoàng Thị Loan là một người như thế.

Và nếu phải nói một điều về bà, tôi không muốn gọi bà trước tiên là “thân mẫu của Chủ tịch Hồ Chí Minh”.

Tôi muốn gọi bà bằng một cách giản dị hơn.

Mẹ.

Bởi trước khi lịch sử gọi tên người con, đã có một người phụ nữ gọi người con ấy bằng cái tên thân thuộc nhất trên đời.

Con ơi.

Và có lẽ, trong tất cả những danh xưng mà một con người có thể mang, không có danh xưng nào sâu hơn thế.

Mẹ.