Tiếng trống đồng Mê Linh và bản hùng ca dựng nước của Hai Bà Trưng

Nằm trải dài theo đôi bờ sông Hồng, từ vùng đỉnh tam giác châu Việt Trì xuôi xuống sát chân thành Hà Nội, vươn từ dải núi Ba Vì hùng vĩ sang đến rặng Tam Đảo trùng điệp, vùng đất Mê Linh xưa kia chính là không gian bản bộ thiêng liêng của các vua Hùng (nay thuộc phần lớn địa phận các tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc và vùng Hà Tây cũ). Tại mảnh đất hội tụ linh khí núi sông này, những năm đầu Công nguyên đã chứng kiến sự trỗi dậy quật cường của dân tộc dưới ngọn cờ khởi nghĩa của Hai Bà Trưng, với tâm điểm là kinh đô cũ Cổ Loa.

Theo trang sử Đại Việt sử ký toàn thư, dòng máu họ Lạc vẫn chảy cuộn trong huyết quản của hai chị em sinh đôi Trưng Trắc và Trưng Nhị — hai người con gái kiệt xuất của Lạc tướng Mê Linh. Mối lương duyên giữa Trưng Trắc và Thi Sách, công tử của Lạc tướng huyện Chu Diên (vùng lưu vực sông Đáy vươn sang bờ sông Hồng, trải rộng qua khu vực Hà Tây cũ, Hà Nội và Hà Nam ngày nay), không chỉ gắn kết hai miền lãnh thổ liền kề mà còn hợp nhất uy thế của hai đại gia tộc Lạc tướng, tạo nên một điểm tựa chính trị vững chắc trong lòng dân chúng.

Trước ách cai trị tàn bạo và hà khắc của triều đình Đông Hán, vợ chồng Trưng Trắc – Thi Sách đã sớm đồng tâm hiệp lực, âm thầm mưu tính đại cuộc giải phóng quê hương. Nhằm dập tắt ngọn lửa phản kháng từ trong trứng nước, viên Thái thú tàn ngược Tô Định đã ra tay sát hại Thi Sách. Thế nhưng, tội ác của giặc không làm nhụt chí người ở lại. Trái lại, nỗi đau mất chồng hòa cùng mối hận mất nước càng nung nấu ý chí của Trưng Trắc và người em gái Trưng Nhị, thôi thúc hai bà phất cờ khởi nghĩa để đền nợ nước, trả thù nhà và khôi phục cơ đồ thuở trước của các vua Hùng.

Mùa xuân năm 40 sau Công nguyên (tức niên hiệu Kiến Vũ thứ 16 nhà Đông Hán), tại cửa sông Hát (nay thuộc xã Hát Môn, huyện Phúc Thọ, khu vực Hà Tây cũ), lời thề tụ nghĩa vang vọng cả đất trời. Ngọn cờ chính nghĩa của Hai Bà lập tức nhận được sự hưởng ứng mạnh mẽ của các Lạc tướng cùng muôn dân từ quận Giao Chỉ lan rộng ra khắp cõi Nam Việt và Âu Lạc cũ.

Đoàn quân khởi nghĩa tiến đánh như vũ bão:

• Xuất phát từ Hát Môn, nghĩa quân lập tức đạp bằng đô úy trị của giặc ngay tại Hạ Lôi (Mê Linh).

Khiếp đảm trước sức mạnh như triều dâng thác đổ của nhân dân Âu Lạc, quân Hán tan rã và tháo chạy thục mạng. Thái thú Tô Định cũng phải vứt bỏ ấn tín, cải trang lẻn trốn về phương Bắc. Chỉ trong vỏn vẹn hai tháng, nghĩa quân đã thu phục hoàn toàn 65 thành trì trên khắp cả nước, giành lại trọn vẹn quyền tự chủ cho dân tộc.

Mùa hè năm Canh Tý (40), tướng sĩ và nhân dân đồng lòng suy tôn bà Trưng Trắc lên ngôi vua, xưng hiệu là Trưng Nữ Vương, định đô ngay tại quê nhà là lỵ sở huyện Mê Linh cũ. Bà Trưng Nhị được sắc phong làm Bình Khôi Công chúa, các tướng lĩnh có công đều được ban thưởng tước vị, tiền tài và ruộng đất xứng đáng. Để khoan thư sức dân sau những năm tháng lầm than, nhà vua ban chiếu miễn xá thuế khóa trên toàn quốc suốt hai năm liền.

Nền độc lập vừa giành lại chưa được bao lâu thì mùa hè năm 42, triều đình Đông Hán cử lão tướng Mã Viện giữ chức Phục Ba tướng quân, thống lĩnh đại quân sang tái chiếm nước ta. Đến mùa hè năm 43, đạo quân xâm lược tiến qua Long Biên, Tây Vu rồi tập kết tại Lãng Bạc (phía đông Cổ Loa). Trưng Nữ Vương cùng em gái lập tức điều binh từ kinh đô Mê Linh, qua Cổ Loa tiến xuống Lãng Bạc nghênh chiến.

Cuộc đụng độ tại Lãng Bạc diễn ra vô cùng khốc liệt giữa hai lực lượng không cân sức:

• Phía Đông Hán: Mã Viện là viên tướng lão luyện sa trường, nắm trong tay đạo quân đông đảo, thiện chiến, có sự phối hợp chặt chẽ giữa thủy quân và bộ binh, đặc biệt tinh thông lối đánh trận địa chiến tập trung.

Sau thời gian đầu chấn chỉnh thế trận, Mã Viện dần chiếm ưu thế chủ động. Quân đội của Trưng Vương rơi vào thế bất lợi, chịu tổn thất nặng nề với hàng nghìn nghĩa sĩ hy sinh hoặc rơi vào tay giặc ngay trên chiến lũy. Nhận thấy việc cố thủ tại Lãng Bạc sẽ dẫn đến nguy cơ toàn quân bị tiêu diệt, Trưng Vương quyết định rút quân về chấn giữ thành Cổ Loa (Đông Anh, Hà Nội).

Tại Cổ Loa, Trưng Vương tận dụng tối đa hệ thống phòng thủ kiên cố cùng mạng lưới thủy bộ liên hoàn của tòa thành cổ nhằm chặn đứng đà tiến công của quân Hán về phía kinh đô Mê Linh. Lửa chiến tranh lan rộng khắp một vùng từ Từ Sơn, Tiên Du sang đến Đông Anh, đặc biệt là vành đai quanh Cổ Loa. Trong những ngày tháng chiến đấu ngoan cường ấy, biết bao danh tướng của Trưng Vương đã anh dũng ngã xuống để bảo vệ từng tấc đất quê hương, tiêu biểu như tướng Đồng Bảng tại Gia Lộc (Đại Hùng, Đông Anh), hay hai vị tướng Thủy Hải, Đăng Giang tại Đại Vĩ (Hà Vĩ, Liên Hà, Đông Anh)...

Tuy nhiên, trước sức ép tấn công ồ ạt không ngừng nghỉ của quân Đông Hán, hệ thống phòng ngự Cổ Loa cũng không thể giúp nghĩa quân xoay chuyển cục diện. Trưng Vương buộc phải rút đại quân về bảo vệ kinh thành Mê Linh tại Hạ Lôi, rồi tiếp tục lui về cố thủ tại các thành lũy ở Hạ Lôi và Cự Triền. Mã Viện thúc cả hai cánh quân thủy, bộ ráo riết truy kích. Trong trận huyết chiến cuối cùng, sau những ngày tháng cầm cự kiên cường và bị thương nặng, để giữ trọn khí tiết của bậc đế vương, Hai Bà Trưng đã gieo mình xuống dòng sông Hát tuẫn tiết chứ quyết không chịu sa vào tay giặc. Các tướng lĩnh dưới quyền phần lớn đều mang thương tích, người rút về bản doanh tiếp tục kháng cự, người anh dũng hy sinh trên chiến trường.

Sau ba năm giành lại quyền tự chủ, cuộc khởi nghĩa khép lại trong bi tráng, đất nước một lần nữa rơi vào ách đô hộ của phong kiến phương Bắc. Dù không giữ được nền độc lập lâu dài, tiếng trống đồng Mê Linh và khí phách anh hùng của Hai Bà Trưng đã mở đầu cho truyền thống đấu tranh bất khuất chống ngoại xâm của dân tộc, trở thành ngọn đuốc bất diệt soi đường cho các bậc hào kiệt đời sau tiếp bước đứng lên giành lại giang sơn.