Tiếng vọng Khau Chỉa: Lời kể của bác sĩ quân y trong cuộc chiến biên giới 1979

Trên tay bác sĩ Nguyễn Thái Long, một người đồng đội bị thương nặng chỉ kịp thều thào vài lời cuối rồi lịm đi. Trong khoảnh khắc ấy, tim ông như hụt một nhịp vì thương xót. Nhiều năm sau, ký ức vẫn còn nguyên vẹn – “từng giờ từng phút” – như một vết khắc không thể mờ.

Hơn 46 năm trước, bác sĩ Nguyễn Thái Long cùng đồng đội Trung đoàn 567 bước vào cuộc chiến bảo vệ biên giới ở Tà Lùng – Khau Chỉa – Phục Hòa (Cao Bằng). Khi ấy, họ chỉ là những chàng trai 19–20 tuổi từ khắp mọi miền, mang theo những ước mơ còn dang dở, nhưng chung một hành trang lớn nhất: tình yêu Tổ quốc và quyết tâm giữ đất biên cương.

Những ngày tháng dữ dội đó, ông đã ghi lại trong tác phẩm “Tiếng vọng đèo Khau Chỉa”, như một cách giữ cho đồng đội không chìm vào im lặng của thời gian.

Khau Chỉa: nơi sinh tử diễn ra từng phút

Nhắc đến Khau Chỉa, ông nói ngay: đó là những ngày khốc liệt. Quân địch tràn sang bất ngờ, lực lượng áp đảo, có cả pháo và xe tăng. Riêng hướng Tà Lùng – Phục Hòa đã có 2 sư đoàn bộ binh, 1 lữ đoàn xe tăng, 1 lữ đoàn pháo binh, trong khi phía ta chủ yếu là lực lượng Trung đoàn 567 thuộc Tỉnh đội Cao Bằng. Chênh lệch cả quân số lẫn vũ khí.

Pháo dội ngày đêm, đất đá bị cày xới, đồng đội ngã xuống ngay bên cạnh. Có người gục luôn trên tay ông. Những thương binh mất tay, mất chân vẫn gắng bám trận địa.

Ông nhớ một chiến sĩ Đại đội 1 bị mảnh pháo làm đứt ngang đùi, thịt nát, chỉ còn trơ xương. Cậu ấy trắng bệch, thều thào cầu cứu. Ông vừa ga-rô, tiêm chống sốc, vừa động viên cố chịu đau để băng bó. Nhưng chỉ ít phút sau, người lính trẻ lịm đi rồi hy sinh ngay trên tay ông. Ông vuốt mắt đồng đội, thương đến nghẹn mà không làm gì hơn được.

Nỗi đau ám ảnh: hang Keng Riềng

Trong những ký ức đau nhất, ông nhắc tới thảm kịch ở hang Keng Riềng. Tại đây, quân địch dùng súng phun lửa và B40 sát hại 26 người, trong đó có 20 thương binh nặng của Trung đoàn 567, cùng y tá và học sinh cấp III. Họ gần như không có cơ hội phản kháng, và đã ngã xuống trong ngọn lửa hung tàn.

Khi rút lui, nhìn biên giới tan hoang, làng mạc bị thiêu rụi, đồng đội bị giết hại dã man, ông càng thấm sự tàn khốc của chiến tranh – nỗi đau không dễ nguôi.

Khau Chỉa và Vị Xuyên: khác nhau ở độ dài và mức độ giằng co

Ông phân biệt rõ: nếu Khau Chỉa là cuộc chiến chóng vánh khoảng một tháng, thì mặt trận Vị Xuyên (Hà Giang) lại kéo dài gần sáu năm.

Vị Xuyên trở thành điểm nóng với thế trận giằng co, pháo kích dữ dội, địa hình bị băm nát, có ngọn núi bị “đánh bạt đi mấy mét”, vì thế người ta gọi nơi đây là “lò vôi thế kỷ”. Ông nhắc mốc tháng 5/1985, khi Trung đoàn 567 (982) giành chiến thắng A6B, được xem là chiến thắng bản lề của mặt trận ấy.

“Đêm trắng 17/2”: ký ức không thể xóa

Với ông, đêm 17/2/1979 là một ký ức không thể gạt ra khỏi đời sống tinh thần. Nó là tiếng súng, lửa đạn, là những gương mặt đồng đội mãi mãi dừng lại ở tuổi thanh xuân, là tiếng gọi nhau trong bóng tối.

Ông nói chấn thương hậu chiến không chỉ là sẹo trên cơ thể mà là vết hằn trong tâm trí. Nhiều năm trôi qua, cứ nhắc tới “đêm trắng” ấy, ký ức lại trỗi dậy, quặn thắt. Và ông chọn một cách đối diện: viết lại để đồng đội không bị lãng quên.

“Tôi phải viết để đồng đội không bị lãng quên”

Ông kể mình từng là học sinh trúng tuyển đại học năm 1972, nhưng đã từ bỏ cơ hội đi học để nhập ngũ, trở thành y sĩ quân y tiểu đoàn. Vào chiến tranh, ông và đồng đội đều xác định: nếu phải hy sinh, vẫn phải làm tròn nhiệm vụ của người lính nơi tuyến đầu biên cương.

Lý do viết hồi ký đến từ một cú chạm rất thật: năm 2012, ông trở lại Tà Lùng, thấy đồng đội hy sinh năm xưa gần như chìm vào lặng im; những địa danh từng rực lửa cũng dần bị thời gian phủ bụi. Ý định viết nung nấu, nhưng đến năm 2015 khi nghỉ hưu ông mới có thời gian làm.

Suốt ba năm, ông đi tìm gặp lại đồng đội, nghe họ kể lại những điều còn nguyên trong ký ức. Và ngày 17/02/2019, kỷ niệm 40 năm cuộc chiến, đứng ở Tà Lùng – Khau Chỉa, nhìn hoa gạo đỏ rụng dưới chân “đỏ như màu máu”, ông tự nhủ không thể chần chừ: phải viết ra.

Gửi lại cho thế hệ trẻ: hiểu để trân quý hòa bình

Ông nói cuốn sách là để tri ân những người đã ngã xuống vì độc lập, chủ quyền nơi biên giới phía Bắc. Ông muốn thế hệ trẻ hiểu rằng đã có một giai đoạn lịch sử bi hùng, rằng hòa bình hôm nay phải đổi bằng xương máu của rất nhiều người.

Nếu không nhắc lại, những trang sử ấy sẽ mờ dần. Ông hy vọng câu chuyện của mình giúp các bạn trẻ biết đến những hy sinh thầm lặng nhưng oanh liệt, từ đó nuôi dưỡng lòng tự hào dân tộc và trách nhiệm gìn giữ Tổ quốc.