Tiếng vọng từ đèo Khau Chỉa – nơi ký ức chiến tranh không lặng im

Đèo Khau Chỉa nằm cách cửa khẩu Tà Lùng trên tuyến biên giới Việt – Trung hơn mười cây số. Án ngữ trên Quốc lộ 3, con đường huyết mạch dẫn từ vùng biên Cao Bằng về trung tâm tỉnh rồi tiến sâu vào nội địa, Khau Chỉa từng giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc tháng 2/1979. Chính vì thế, nơi đây đã trở thành một chứng tích lịch sử không thể phai mờ, ghi dấu những chiến công oanh liệt cùng sự hy sinh to lớn của quân và dân Cao Bằng trong mùa xuân khốc liệt hơn bốn thập kỷ trước.

Trong số những người từng trực tiếp chiến đấu tại Khau Chỉa, có Nguyễn Thái Long – khi đó là y sĩ Tiểu đoàn 1, Trung đoàn 567 (còn gọi là Trung đoàn Phục Hòa – Khau Chỉa). Ông không chỉ là người chứng kiến, mà còn là người trong cuộc, mang theo trên vai vừa trách nhiệm cứu chữa thương binh, vừa nỗi day dứt của một người lính đi qua sinh tử.

Những câu chuyện được ông kể lại trong cuốn Tiếng vọng đèo Khau Chỉa không phải là sự liệt kê khô cứng của các mốc sự kiện lịch sử. Đó là những lát cắt sống động được tái hiện từ ký ức cá nhân của tác giả, đan xen với lời kể của những đồng đội từng cùng ông chiến đấu năm xưa. Sau chiến tranh, Nguyễn Thái Long đã dành nhiều năm lặng lẽ đi tìm gặp từng người, lắng nghe, ghi chép, chắt lọc từng chi tiết. Họ – những người lính bình dị – chính là các “nhân chứng sống” của cuộc chiến, mang trong mình những ký ức chưa bao giờ nguôi.

Ký ức Khau Chỉa trong tâm trí tác giả không chỉ có tiếng pháo rền, đạn nổ xé núi rừng. Xen giữa khói lửa chiến tranh là vẻ đẹp bình yên và thơ mộng của vùng biên viễn. Trong từng trang sách, người đọc bắt gặp sắc vàng rực rỡ của hoa dã quỳ nở bừng một sáng mùa thu, những bụi cỏ tranh sắc lẹm mọc lên từ sỏi đá khô cằn nhưng vẫn bền bỉ trước mưa sa gió táp, hay hơi ấm lan tỏa trong những đêm đông bên bếp lửa nhà sàn của đồng bào dân tộc. Thậm chí, giữa cuộc phá vây căng thẳng trên đường số 4 – nơi cái chết luôn rình rập trong từng ổ phục kích – tác giả vẫn không giấu được khoảnh khắc mềm lòng khi “bắt gặp những cánh hoa đào nở muộn bên suối, lung linh trong ánh nắng sớm mai”.

Nguyễn Thái Long không viết lịch sử bằng giọng của một người đứng ngoài. Ông kể bằng cảm xúc của một người đã đi qua chiến tranh, mang theo những ký ức còn nguyên vẹn. Chính điều đó khiến Tiếng vọng đèo Khau Chỉa không chỉ tái hiện lịch sử, mà còn có khả năng chạm sâu vào cảm xúc người đọc, đặc biệt là thế hệ trẻ hôm nay – những người sinh ra và lớn lên trong hòa bình, nhưng cần được nhắc nhớ về cái giá của sự bình yên.

Nhận xét về cuốn sách, Lê Văn Cương, PGS, TS, Thiếu tướng Công an nhân dân Việt Nam, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược Bộ Công an, đánh giá: Nguyễn Thái Long đã tái hiện trung thực các sự kiện đến từng chi tiết nhỏ, kể lại những suy tư và hành động dũng cảm của cán bộ, chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam và đồng bào các dân tộc trên mặt trận Cao Bằng – Hà Giang. Cuốn sách không chỉ mang lại những ký ức khiến người đọc xúc động đến rơi nước mắt, mà còn cung cấp những tư liệu lịch sử đặc sắc, giàu giá trị.

Sinh năm 1955 tại phường Dĩnh Kế, thành phố Bắc Giang, Nguyễn Thái Long nhập ngũ năm 1972, học y sĩ trong quân đội. Năm 1975, ông ra trường, về công tác tại Trung đoàn 567; một năm sau cùng đơn vị lên Cao Bằng làm kinh tế kết hợp quốc phòng và trực tiếp tham gia chiến đấu trong cuộc chiến bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979. Năm 1987, ông chuyển ngành, trở thành bác sĩ chuyên khoa Tâm thần, sau đó là Giám đốc Bệnh viện Tâm thần tỉnh Bắc Giang, trước khi nghỉ hưu năm 2015.

Với Tiếng vọng đèo Khau Chỉa, ký ức chiến tranh không còn là những con số khô lạnh. Đó là tiếng vọng của núi rừng, của đồng đội, của những phận người đã hy sinh lặng lẽ – một lời nhắc nhở bền bỉ rằng lịch sử, nếu được kể bằng sự thật và lòng nhân ái, sẽ không bao giờ lặng im.