TIỂU SỬ ANH HÙNG MANG TÊN TRẦN QUỐC TOẢN

Trần Quốc Toản (1267–1285), hiệu Hoài Văn hầu, là một thiếu niên tông thất nhà Trần, nổi tiếng trong kháng chiến chống Nguyên – Mông lần thứ hai (1285). Sử sách không nêu rõ xuất thân của ông.

Tháng 10 năm 1282, quân Nguyên Mông lăm le xâm lược Đại Việt lần thứ hai. Vua Trần Nhân Tông triệu tập Hội nghị Bình Than để bàn kế sách đối phó.

Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản khi ấy mới khoảng 15-16 tuổi, cũng muốn dự bàn việc nước. Tuy nhiên, vì chưa đến tuổi trưởng thành, vua không cho vào họp mà ban cho một quả cam. Quốc Toản cảm thấy bị coi thường, phần vì uất ức trước sự ngang ngược của sứ giặc, phần vì muốn cống hiến nhưng không được trọng dụng.

Nỗi căm giận và lòng quyết tâm lớn đến mức khi bước xuống bến, chàng trai trẻ đã vô tình bóp nát quả cam trong tay lúc nào không hay.

Về nhà, ông không nản chí mà tự huy động gia nô và thân thuộc hơn một nghìn người, sắm sửa vũ khí, đóng chiến thuyền, thêu lên lá cờ sáu chữ vàng: "Phá cường địch, báo hoàng ân" (Phá giặc mạnh, đền ơn vua).

Khác với các tác phẩm văn học sau này, chính sử ghi chép về Trần Quốc Toản rất cô đọng nhưng khẳng định sự hiện diện thực tế và tinh thần quả cảm của của Trần Quốc Toản. Đại Việt Sử Ký Toàn Thư chép: "Vua thấy Hoài Văn Hầu Quốc Toản, mới tuổi còn trẻ, không cho dự bàn. Quốc Toản trong lòng hổ thẹn, phẫn kích, tay cầm quả cam bóp nát lúc nào không biết."

Trong cuộc kháng chiến lần thứ 2 (1285), Trần Quốc Toản đã lập công lớn trong chiến thắng vang dội tại Chương Dương. Sau đó, khi truy kích tướng giặc Toa Đô tại bến sông Như Nguyệt, và đựơc cho là ông đã hy sinh anh dũng.

Sau trận Chương Dương (1285), sử sách không còn ghi chép rõ về Trần Quốc Toản. Dân gian thường truyền tụng ông hy sinh khi còn trẻ, nên nhiều tác phẩm mặc định ông mất năm 1285, nhưng các chính sử như Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Việt Nam sử lược, Việt sử tân biên… đều không ghi rõ năm mất.

Toàn thư chỉ chép: “Đến khi mất, vua rất thương tiếc, thân làm văn tế, lại gia phong tước vương”, nhưng cũng không nêu xuất thân và thời điểm mất của ông.

Chỉ riêng Việt sử kỷ yếu (Trần Xuân Sinh) ghi rằng khi Ô Mã Nhi đánh Vân Đồn cướp lương, Trần Quốc Toản cùng Trần Khánh Dư chống cự quyết liệt và Quốc Toản tử trận trong giao chiến, nhưng cũng không xác định ngày tháng cụ thể. Mặc dù chính sử không có nhiều thông tin về ông, nhưng tinh thần của vị anh hùng thiếu niên đã trở thành bất tử trong nhiều tác phẩm văn học, góp phần giáo dục lòng yêu nước cho nhiều thế hệ trẻ về sau.