TIỂU SỬ DANH TƯỚNG PHẠM NGŨ LÃO
Tọa lạc gần với đền thờ Phạm Ngũ Lão phía bên phải là đền Mẫu, nằm dưới bóng của cây kéo đã mấy trăm năm tuổi. Đền có kiến trúc 3 gian tiền tế, 2 gian hậu cung, trong có tượng Nhũ Mẫu. Tương truyền, khi Phạm Ngũ Lão làm tướng triều Trần, giặc Nguyên đã bắt mẹ Ngài để dụ ông ra hàng, nhưng nhũ mẫu đã thắt cổ tuẫn tiết, để con trai bà yên tâm đánh giặc, giữ yên bờ cõi. Cảm động trước khí tiết của bà, vua Trần đã ban tặng 4 chữ “ Nghiêm ứng thánh mẫu”.
Liền kề với đền Mẫu, phía bên phải có Khuê văn các, có kiến trúc 12 mái, lợp ngói ống. Xưa kia, đây là nơi các quan trong triều về tế lễ và tới đây bình thơ, ngoạn cảnh.
Bên trái đền chính có lăng Đức Tiên Công, thân phụ Phạm Ngũ Lão. Lăng được khởi dựng từ thời Trần, có kiến trúc hình chóp, phần mộ hình lục lăng, có thềm đá xung quanh, có tam môn và cột đồng trụ. Trước lăng có ao tầm sét, sau có giếng ngọc, khu lăng mộ được nhiều cây Xanh cổ thụ hàng trăm năm tuổi tre bóng mát quanh năm.
Cũng trong cụm di tích ở làng Phù Ủng, gần lăng Đức Tiên Công, còn có Văn Từ làng Phù Ủng, có kiến trúc lục lăng, trong có 4 tấm bia lớn vinh danh tên tuổi và sự nghiệp của gần 200 người đỗ đại khoa trở lên của làng từ thời Lê đến thời Nguyễn.
Từ khu đền chính, theo trục đường làng Phù Ủng hướng
Bắc-Nam cách 300m là chùa Bảo Sơn, tương truyền chùa này do Phạm Ngũ Lão xây dựng. Năm 1948, chùa bị giặc Pháp đốt hạ, chỉ còn lại cổng tam quan, 2 tầng 8 mái, soi bóng xuống dòng sông Cửu Yên, năm 1999, nhân dân đã đầu tư kinh phí, phục dựng lại chùa.
Tương truyền, Phạm Ngũ lão có con gái là Tĩnh Huệ và là thứ phi của vua Trần Anh Tông. Cuối đời bà xin xuất gia về quê tu tại chùa Bảo Sơn, đồng thời dựng phủ điện cạnh chùa làm nhà riêng để làm nơi thờ cúng tổ tiên. Khi bà mất, nhân dân lập đền thờ bà ngay trên nền nhà cũ. Năm 2004, đền thờ cung phi Tĩnh Huệ được trùng tu lại có quy mô như ngày nay.
Trong cụm di tích làng Phù Ủng, còn có lăng Quốc công Vũ Hồng Lượng, là người làng Phù Ủng, làm quan triều hậu Lê. Ông là người có công tu sửa đền thờ Phạm Ngũ Lão và đặt ra sự lệ cho làng thờ cúng. Lăng Vũ Hồng Lượng được xây dựng năm canh tý 1660, đây là công trình trạm khắc đá nổi tiếng và tinh xảo còn nguyên vẹn.
Hàng năm, lễ hội truyền thống đền Phù Ủng được tổ chức từ ngày 25 tháng chạp, chính hội được tổ chức vào ngày 11 tháng giêng âm lịch. Đây là ngày Phạm Ngũ Lão ra quân đánh giặc giữ nước.
Phần lễ có đại lễ tế nội tán, tế ngoại tán…đây là ngày sôi động nhất với nghi thức rước cung phi Tĩnh Huệ từ phủ Chúa về lăng Phạm Tiên Công để trình ông, sau đó rước về đền thờ Phạm Ngũ lão để trình cha. Khác với nhiều lễ rước khác, ở lễ rước kiệu cung phi Tĩnh Huệ, người dân cùng với quý khách thập phương được chui qua gầm kiệu, với ý nguyện tâm linh là mong ước của mình trong năm mới sẽ thành hiện thực.
Trong những ngày diễn ra lễ hội, cùng với các hoạt động tế, lễ đặc sắc, được bảo lưu từ hàng trăm năm qua, thì phần hội với các tích trò vui, đầy tinh thần thượng võ của trai làng Phù Ủng như: vật cù, hát trống quân, múa rối, cờ tướng, chọi gà, kéo co được phục dựng và tổ chức trang trọng, đậm đà bản sắc dân tộc.
Lễ hội đền Phù Ủng là một trong những lễ hội lớn và đặc sắc của tỉnh Hưng Yên, dần trở thành lễ hội văn hóa lớn của cả nước.
