TIỂU SỬ GIÁO SƯ, VIỆN SĨ, ĐẠI TƯỚNG TRẦN ĐẠI NGHĨA

Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa (tên thật là Phạm Quang Lễ) sinh ngày 13 tháng 9 năm 1913 trong một gia đình nhà giáo nghèo tại xã Xuân Hiệp, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long. Mồ côi cha từ năm 6 tuổi, nhờ nghị lực phi thường và tư chất thông minh xuất chúng, ông đã thi đỗ thủ khoa cả hai bằng Tú tài bản xứ và Tú tài Tây. Năm 1935, ông nhận được học bổng sang Pháp du học, tốt nghiệp hàng loạt trường đại học danh tiếng của Paris về ngành Kỹ sư hàng không, Cầu đường, Điện và Vô tuyến điện.

### Từ bỏ vinh hoa phú quý ở phương Tây theo Bác Hồ về nước

Trong suốt 11 năm sống và làm việc tại Pháp và Đức, Phạm Quang Lễ đã âm thầm, bí mật thu thập và nghiên cứu hàng nghìn tấn tài liệu liên quan đến chế tạo vũ khí quân sự. Ông luôn đau đáu một ngày được trở về phụng sự Tổ quốc.

Năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp dự Hội nghị Phông-ten-nơ-blô. Phạm Quang Lễ đã gặp Bác và bày tỏ nguyện vọng được theo Người về nước tham gia kháng chiến. Trở về giữa vùng chiến khu Việt Bắc gian khổ, Bác Hồ đã trực tiếp đặt tên khai sinh cách mạng cho ông là Trần Đại Nghĩa với ý nghĩa: Chữ "Trần" là dựa theo họ của Anh hùng dân tộc Trần Hưng Đạo, còn "Đại Nghĩa" là vì đại nghĩa của dân tộc. Ông được giao trọng trách làm Cục trưởng Cục Quân giới đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

### Những phát minh huyền thoại xoay chuyển cục diện chiến trường

Giữa chiến khu thiếu thốn trăm bề, thô sơ về công nghệ, Trần Đại Nghĩa đã cùng các đồng chí của mình ngày đêm nghiên cứu, chế tạo thành công những loại vũ khí có sức công phá bùng nổ, làm kinh hoàng quân đội viễn chinh Pháp:

* Súng và đạn Bazooka (1947): Loại vũ khí huyền thoại này có khả năng xuyên thủng xe tăng, xe bọc thép của Pháp, bẻ gãy các mũi tiến công của địch, góp phần quan trọng bảo vệ an toàn cho cơ quan đầu não chiến khu Việt Bắc.
* Súng Không Giật (SKZ): Loại súng siêu nhẹ nhưng có sức công phá cực lớn, có khả năng xuyên thủng những lô cốt, pháo đài bê tông kiên cố nhất của địch mà trước đó vũ khí của ta bất lực.
* Bom bay: Loại vũ khí có tính năng tương tự tên lửa V1 của Đức, khắc tinh đánh chặn các tàu chiến của Pháp trên sông Lô.

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, ông tiếp tục chỉ đạo kỹ thuật, cải tiến thành công bệ phóng tên lửa SAM-2, giúp quân và dân ta vạch nhiễu, bắn rơi siêu pháo đài bay B-52 trên bầu trời Hà Nội năm 1972, và tìm ra giải pháp vô hiệu hóa bom từ trường của địch.

### Khẳng định vị thế trong lịch sử

Khác với các vị tướng chỉ huy chiến trận súng đạn trận mạc thuần túy như Lê Trọng Tấn hay các nhà lãnh đạo chính trị, Trần Đại Nghĩa là một Tướng lĩnh trí thức khoa học đặc biệt. Ông được phong hàm Thiếu tướng vào năm 1948 trong đợt phong hàm đầu tiên của nước ta.

Ông chính là người đặt nền móng vững chắc cho ngành khoa học kỹ thuật quân sự và công nghiệp quốc phòng Việt Nam. Sau ngày hòa bình, ông gánh vác nhiều chức vụ dân sự trọng đại như Thứ trưởng Bộ Công thương, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, và là Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.

Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa qua đời ngày 9 tháng 8 năm 1997 tại TP. Hồ Chí Minh, hưởng thọ 84 tuổi. Ông vinh dự là một trong những người đầu tiên được trao tặng Danh hiệu Anh hùng Lao động (1952) và Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học Kỹ thuật. Tên của ông được trân trọng đặt cho nhiều tuyến đường đại lộ khang trang (như đường Trần Đại Nghĩa tại quận Bình Tân, TP.HCM hay quận Hai Bà Trưng, Hà Nội) và ngôi trường chuyên, trường đại học kỹ thuật quân sự lớn trên khắp cả nước.