Tiểu sử Nguyễn Văn Thống

Nguyễn Văn Thống (? - ?)

Tại ấp Khánh Nghĩa, xã Tân Khánh Đông, thành phố Sa Đéc hiện có một ngôi miếu Công Thần. Phía sau miều là khu lăng mộ công thần mà người dân quanh vùng quen gọi là Lăng mộ Ông Lớn hay ông Thống Đồn.

Theo thông tin trên bia mộ và bài vị thờ nơi miếu, sách Đại Nam thực lục của triều Nguyễn và tư liệu dân gian thì lai lịch ông như sau:

Ông tên là Nguyễn Văn Thống, người thôn Tân Khánh Đông, tổng Bình Dương, châu Định Viễn, phủ Gia Định. Sinh trường trong một gia đình nghèo, cha mất sớm, ông sống cùng với mẹ dưới thời chúa Nguyễn. Từ nhỏ, ông đã có sức mạnh khác thường nhưng vì hoàn cảnh gia đình nghèo khó, ông không được học hành, hằng ngày lo giúp mẹ câu lưới kiếm sống.

Khoảng năm 13 - 14 tuổi, ông lỡ tay làm chết một người trong thôn. Quá sợ hãi, ông trốn đi. Sau đó ít lâu, cuộc nổi dậy của anh em nhà Tây Sơn làm chúa Nguyễn phải chạy vào Nam. Ông đã đầu quân chúa Nguyễn Ánh, từng cócông theo hầu sang Vọng Các. Nhờ sức khỏe cùng với công trận, ông được chúa Nguyễn Ánh phong trải dần đến chức Khâm sai cai cơ hậu hiệu Hữu chi Tả quân, đến năm 1796, thăng đến Chánh vệ Vệ Thần dũng.

Không rõ vì lý do gì, sau đó ông bị giáng làm Cai đội, đến năm 1801, lại được thăng làm Phó vệ úy, trật Tòng tam phẩm.

Năm Gia Long thứ 1 (1802), ông được vua Gia Long thăng làm Tả quân trung đồn phó thống Trung đồn Khâm sai Thuộc nội cai cơ, trật Tòng tam phẩm. Đến năm Gia Long thứ 2 (1803), thăng làm Tả quân Trung đồn Chánh thống đồn Khâm sai thuộc nội Chường cơ, tước Thống Hội hầu. Đây là chức võ quan cao cấp thời Gia Long, trật Tòng nhị phẩm.

Tháng 3, năm Gia Long năm thứ 3 (1804), ông được vua cử cùng với Lê Văn Duyệt, Phan Văn Đức, Nguyễn Công Nga, Nguyễn Văn Ngoạn trông coi việc xây dựng Thái miếu và miều Triệu tổ (nơi thờ tự Liệt tổ và Triệu Tổtỉnh Hoàng đề, tức Nguyễn Kim - cha của chúa Nguyễn Hoàng).

Tục truyền, sau khi làm quan ít lâu dưới triều Gia Long, ông xin phép tìm lại quê nhà sau bao năm xa cách. Được vua chấp thuận, cho thuộc binh hộ tống về bản quán nơi thôn Tân Khánh Đông, phủ Gia Định. Sau mấy mươi năm xa cách, ông không biết mẹ mình còn mất ra sao nhưng vẫn hy vọng sẽ tìm gặp lại thân mẫu để phụng dưỡng bà lúc tuổi già.

Lệnh quan khâm sai về thăm quê được loan truyền, chẳng ai biết quan lớn chính là con của người đàn bà nghèo khó năm nào. Ghe về tới Cầu Ngang, quân lính truyền lệnh cho dân chúng tránh đường để ghe quan vào thôn. Bà thân mẫu ông do tuổi già, không rõ có lệnh truyền nên cứ bơi xuồng đi cản trước mũi ghe quan lớn. Quân lính tới giục truyền cho bà, nhường đường cho ghe thượng quan làm om sòm cả khúc sông. Ông Nguyễn Văn Thống đang ở trong ghe nghe tiếng, bước ra ngoài xem chuyện gì xảy ra thì thấy một bà già đang bị quân lính quát nạt. Ông truyền lệnh cho bà lão lên ghe để hỏi chuyện. Sau bao năm xa cách, mẹ ông không nhận ra ông vì ông giờ đây là quan lớn lại dung mạo phương phi. Sau một hồi trò chuyện hỏi thăm, hai mẹ con mới nhận ra nhau, rồi ông đón mẹ già về dinh phụng dưỡng. Ông có người con trai tên Nguyễn Văn Lộc, vào năm Gia Long thứ 18 (1819), được hưởng tập ẩm.

Khâm sai Nguyễn Văn Thống về quê ít lâu thì mắt, không rõ năm nào. Chỉ biết ông mất vào ngày mùng 2 tháng 10 âm lịch. Nhân dân chôn cất và lập miều Công Thần để thờ ông. Miễu nổi tiếng linh thiêng, hằng năm vào ngày giỗ ông và thân mẫu đều được nhân dân tổ chức cúng trọng thể.

Theo các bậc cao niên thì miều được xây dựng khoảng năm 1860. Năm 1931, ngôi đình thôn Tân Khánh nằm ở ngoài vàm Sa Nhiên được nhân dân dời về chung với miếu Công Thần nên đổi gọi là đình Tân Khánh. Đình được xây dựng bằng gỗ, vách gạch xây bằng hồ ô dước, mái lợp ngói âm dương, nền lót gạch tàu lục giác, được tu sửa vào các năm 1957, 1990.

Bên trong chánh điện là bàn thờ Thống hội hầu, Khâm sai Nguyễn Văn Thống ở giữa với bài vị gỗ sơn son thiếp vàng đặt trong long đình cùng với các đồ nghi trượng như lỗ bộ, mão võ quan, thuyền quan bằng gỗ. Hai bên thờ Tả ban và Hữu ban trăm quan. Phía trước bàn thờ ông Nguyễn Văn Thống là bàn thờ Hội Đồng. Hai bên tường trái và phải thờ các vị Tiền hiền, Hậu hiển. Phần hậu điện thờ Thành hoàng thôn Tân Khánh, được cấp sắc phong vào năm Tự Đức thứ 5 (1852).