TÌM TRONG CÕI NHỚ
Những lúc hồi tưởng thời gian đã qua, tôi bắt gặp biết bao trang đời, biết bao sự việc, biết bao nhân vật đã để lại ấn tượng trong cuộc sống của mình. Đôi khi, những hình ảnh lướt qua trong đầu tôi như những đoạn phim ký ức. Tôi nhớ hình ảnh của cha mẹ tôi những ngày ở Cao Lãnh; nhớ anh chị em ruột thịt của mình từ buổi thiếu thời cho đến trưởng thành, giờ đây, đều đã không còn ai... Tôi nhớ ông giáo Trần Quang Hạo, một người thật mẫu mực, nhiệt tình, tốt bụng và cả thầy giáo Trần Nhựt Ương, là em trai ông, cũng là thầy giáo của tôi, từng tham gia kháng chiến; nhớ những người bạn thân quen, tôi đã từng tiễn đưa họ ra chiến khu...; nhớ bà Cả Tám, quê Ba Tri, Bến Tre (thân mẫu của Đốc phủ Trần Văn Khải), một bà phu nhân quý phái, thích ăn trầu, tính tình rộng rãi, phóng khoáng, thương người, rất am hiểu đờn ca tài tử và thường mời mấy anh em nhạc sĩ chúng tôi đến tư gia đờn cho bà nghe. Thỉnh thoảng, ký ức trong đầu tôi lưu lại đoạn phim là hình ảnh những người thầy truyền dạy đờn tranh, đờn cò đầu tiên cho tôi; rồi hình ảnh lớp bạn bè nhạc sĩ cổ nhạc tri âm, tri kỷ, chia sẻ vui, buồn với nhau một thời; thậm chí có người cũng không cùng quan điểm về lối ký âm theo âm nhạc Việt Nam hỏ, xự, xang, xê, cống... hoặc chỉ trích, không chấp nhận dạy Vọng cổ trong đờn ca tài tử, tôi cũng không màng, không buồn. Bởi, ngẫm lại, thời gian sẽ là sự sàng lọc công bằng nhất. Tôi nhớ những nhạc sĩ, có người lớn tuổi, có người bằng tuổi hoặc có người nhỏ tuổi nhưng đó là “một thế hệ vàng” đã lưu giữ và phát triển truyền bá âm nhạc truyền thống dân tộc gần một thế kỷ, như Sáu Tửng, Chín Kỳ, Giáo Thinh, Hai Khuê, Tư Huyện, Bảy Hàm, Hai Biểu, Tư Nghi, Hai Phát, Chín Trích, Mười Tiễng, Năm Vĩnh, Hai Thơm, Mười Còn, Sáu Quý, Bảy Bá (Viễn Châu), Năm Cơ, Văn Vĩ...
Còn một người bạn nữa cũng để lại một dấu ấn đẹp trong tâm khảm tôi: nhạc sĩ Michel Nguyễn Phụng, Giám đốc trường Quốc gia Âm nhạc, một người thông minh, hiểu biết, chân tình và hết sức khẳng khái. Michel Phụng quê ở Bến Tre. Biết ba anh thích nghe tiếng đờn của tôi, nên thỉnh thoảng anh rủ tôi về Bến Tre chơi để đờn cho ông già nghe. Bác sĩ Trần Quế Từ trị bệnh nổi tiếng ở Bến Tre cũng chính là anh rể của Nguyễn Phụng. Năm 1976, Michel Phụng sang sống ở Pháp cùng các con. Thỉnh thoảng, anh vẫn thư từ qua lại hỏi thăm sức khỏe vợ chồng tôi. Sống ở Reims, lúc rỗi rảnh, Michel Phụng đã viết hồi ký, với tư cách là người sáng lập, anh đã kể, mô tả và cung cấp nhiều tư liệu quý về lịch sử thành lập trường Quốc gia Âm nhạc và Kịch nghệ Sài Gòn. Anh cũng là một trong những người nắm rõ tình hình hoạt động của trường Quốc gia Âm nhạc - Kịch nghệ Sài Gòn và tình hình hoạt động nghệ thuật một thời của Sài Gòn vào những năm 50, 60 của thế kỷ trước.
Trong ký ức của tôi, đôi lúc còn có đoạn phim hình ảnh những người bạn tương thích, thương quý, như anh Nguyễn Ngọc Bích, con trai Đức Giáo tông Cao Đài, Nguyễn Ngọc Tương. Anh Bích học trường Chasseloup Laubat, năm 16 tuổi đã đậu Tú tài (hiếm có), sau đó, anh được du học ở Pháp, tốt nghiệp kỹ sư trường Bách Khoa (Ecole Polytechnique)... Nhớ lúc ngồi trò chuyện với nhau, có lần anh Bích đã kể chuyện kháng chiến chống Pháp năm 1945, anh được giữ trách nhiệm Khu Phó chiến khu 9. Lần đó Tây đi càn, bố ráp cách mạng dữ dội. Một cây súng thần công 75 (Canon 75) bị hư nặng; bọn lính Pháp tháo rút ra bộ phận chủ chốt bên trong của súng (culassé), để súng bị vô hiệu hóa, rồi ung dung bỏ thần công 75 lại hiện trường. Không ngờ với tài năng kỹ thuật của anh Bích, súng thần công 75 được phục hồi và được bộ đội tìm cách đưa ra sông Cần Thơ, cho bắn vào đồn Pháp. Pháp phát hoảng, cho người đi điều tra và kiên quyết đi ruồng, bắt cho bằng được “nhân vật” nào của Việt Minh đã phục hồi súng thần công. Cuối cùng, anh Bích bị bắt và bị đày sang Pháp nhưng được một số bạn bè cũ trường Bách Khoa hết lòng vận động, giúp đỡ.
Ở trời Tây, không nản lòng, anh Bích chuyển sang học Y khoa và tốt nghiệp bác sĩ ở Paris. Những năm 1960, dù thỉnh thoảng anh mới về Sài Gòn, nhưng mỗi khi chuyện trò với anh Bích, tôi thật thú vị khi được nghe những câu chuyện đời của anh. Sau này, lúc ở Paris, anh Bích lâm bệnh nặng, sợ mình qua không khỏi, anh có nguyện vọng được về Việt Nam. Anh bảo với người thân rằng chỉ muốn được yên nghi trên mảnh đất quê nhà. Tôi nhớ lúc ấy, không biết vì sao anh Bích cứ tha thiết muốn gặp tôi; và xúc động lắm, lúc tôi lên nhà thăm, anh đã nắm chặt bàn tay tôi cho đến lúc trút hơi thở cuối cùng! Khó mà cầm nước mắt với một tình cảm đầy thương yêu, trân trọng của anh đối với bạn bè như vậy. Ngh lại, từ lần đầu tiên anh gặp tôi, nghe tôi đờn tại nhà bác s Phạm Kim Tương cho đến sau này, anh vẫn luôn dành cho tôi tình cảm ấm áp, sâu sắc. Ở Paris, thỉnh thoảng anh gởi thư thăm hỏi tôi như một người bạn tri kỷ, tri âm. Cho đến bây giờ, tôi vẫn còn giữ những lá thư của anh Bích...
Cuộc đời lạ lùng là như vậy đấy! Cũng có những người bạn rất hay, họ không phải là người đồng hội đồng thuyền nghệ thuật với mình, nhưng lại am hiểu tâm tình nghệ sĩ sâu sắc. Tôi nhớ anh Nam Bình, một người rành chuyên môn kỹ thuật nhưng có tâm hồn yêu quý âm nhạc dân tộc rất đáng mến. Chính anh đã giúp mấy anh em nghệ sĩ chúng tôi tôi làm hai băng Nam Bình từ năm 1969; trong hai băng đã thu thanh tiếng đòn xến của Năm Cơ, đờn tranh của Bảy Bá, lục huyền cầm (đờn ghi-ta phím lõm) của Văn Vĩ, tiếng hát của nghệ sĩ Út Bạch Lan và Thành Được... Hồi đó ở trong nước và sau này ở nước ngoài, nhiều người đã biết đến cổ nhạc Việt Nam từ hai băng Nam Bình này.
Hồi trước, ở Sài Gòn, có Diệp Minh Châu, một chàng họa sĩ tài hoa lãng mạn, nổi tiếng vẽ chân dung. Lúc ấy, anh vẽ nhiều bức chân dung người đẹp, các bà mệnh phụ phu nhân, tiểu thư và các cô đào hát nổi tiếng. Dường như Diệp Minh Châu có họ hàng bà con với cô Ngọc Dung, vợ anh Chung Tốt, bạn tôi. Cô từng làm giám thị hay giáo sư ở trường Gia Long, tôi không nhớ rõ lắm. Nhân nói về chân dung làm tôi nhớ rất rõ tấm hình chân dung hai vợ chồng anh chị Chung Tốt - Ngọc Dung, được ông chủ một tiệm nhiếp ảnh trên đường Nguyễn Văn Giai rọi lớn thật đẹp, trưng bày làm mẫu trong tủ kiếng. Mấy năm sau này, dời nhà đi nơi khác, tôi không nhớ tiệm nhiếp ảnh đó có còn không
