TÌM TRONG CÕI NHỚ (1)
Kể ra lúc ấy tôi cũng chưa gặp mặt Diệp Minh Châu. Về sau, tình cờ tôi nghe bạn bè kể anh đã theo cách mạng, vô bưng biền kháng chiến và cưới chị Alice Phương Dung; rồi sau đó anh ra miền Bắc. Năm 1954 có tin chị Phương Dung cũng tập kết ra Bắc sum họp với anh. Mãi sau này, khoảng năm 1976, tôi mới có dịp gặp anh chị Diệp Minh Châu. Một lần anh còn rủ họa sĩ Hoàng Tuyền đến thăm tôi hồi nhà tôi ở đường Mai Thị Lựu, quận 1. Hai anh là những nghệ sĩ sống thật giàu tình nghĩa! Anh Diệp Minh Châu thường "khoe" với mọi người răng Hoàng Tuyền là người thầy dạy vẽ đầu tiên của ảnh. Hôm đó, mấy ảnh kêu tôi đờn nghe chơi. Tôi lấy cây đờn gáo trải lòng. Nghe xong, anh Hoàng Tuyển khóc. Anh nói tiếng đờn của tôi làm anh nhớ tiếng đờn gáo của nhạc sĩ Năm Chấp quá! Phải rồi, Năm Chấp, người Bến Tre, ngày xưa thường đòn cho mấy gánh hát, còn anh Hoàng Tuyển về phông màn nên quen biết nhau nhiều. Hồi đó tôi biết ban nhạc gánh Phụng Hảo có lúc được mấy tay đờn rất điệu nghệ, gồm Năm Chấp đòn gáo, Sáu Từng đờn kìm, Chín Trích đờn cò. Bây giờ (thời điểm đang trò chuyện với anh Hoàng Tuyển và anh Diệp Minh Châu), nghe anh Hoàng Tuyền nhắc đến anh Năm Chấp, tôi chợt chạnh lòng nhớ câu chuyện cũ về anh thiệt là buồn bã! Hồi đó, khoảng năm 1963, một lần tôi đang uống cà-phê, ăn sáng ở nhà hàng Thanh Thế (trên đường Lưu Văn Lang, quận 1 bây giờ) nhìn ra đường thấy một người đàn ông nghèo khổ tay run run, đứng đưa cái nón vải cũ mèm, xin tiền người qua lại. Trời ơi! Anh Năm Chấp đó, mấy anh ơi! Tôi chạy ra kéo ảnh đến ngồi, mời ảnh ăn, rồi hỏi thăm mới biết tay ảnh gần như bị bại sau lần tai biến. Coi như chấm dứt cuộc đời nhạc sĩ cầm đòn! Tôi thương ảnh quá, chỉ biết giúp ảnh 20 đồng có sẵn trong túi. Ngẫm nghĩ lại, cuộc đời của những nghệ sĩ khi không còn đờn, ca được dưới ánh đèn sân khấu sao mà ngậm ngùi... Anh Năm Chấp! Cũng là một kiếp nhân sinh!
Trở lại câu chuyện anh Diệp Minh Châu, tôi nhớ có lần, ảnh rủ tôi, họa sĩ Văn Rô (và anh em nào nữa tôi không nhớ tên) ngồi nhâm nhi, uống rượu, bàn luận chuyện đời ở một quán cóc bên lề đường. Tôi không biết uống rượu đế nhưng nề anh quá, cũng nốc mấy ly. Uống xong là say khướt! Diệp Minh Châu còn rủ tụi tôi đến ngôi nhà anh ở đường Pasteur để nghỉ ngơi. Tính anh Châu rất phóng khoáng, thích gặp gỡ bạn bè, cho nên trước khi về nhà, anh đề nghị mọi người cùng ghé thăm vợ chồng hai họa sĩ Nguyễn Trí Minh và Trương Thị Thịnh. Đến nhà hai ông bà này rồi, nghe nói “các nghệ sĩ say” sẽ tiếp tục có cuộc hành trình nữa, chị Thịnh can anh Châu đừng lôi tôi về nhà ảnh thù tạc tiếp nữa! “Anh Châu coi anh Vĩnh Bảo đỏ mặt, kia! Coi bộ ảnh say dữ!" Rồi chị Thịnh hối anh Văn Rô chở tôi về nhà. Tôi có một bữa say rượu nhớ đời!
Dạo những ngày đầu sau giải phóng, tôi còn gặp đại tá cách mạng Mười Tùng (anh còn có tên Mười Cơ), người gốc Tây Ninh, tính tình thật dễ mến. Anh đi tìm tôi qua chỉ dẫn của một người bà con của anh là Dương Văn Thắm, cũng đi cách mạng. Gặp tôi, Mười Tùng bày tỏ tình cảm ngưỡng mộ thật cảm động. Một tình cảm văn nghệ thật dễ thương! Anh khoe có sưu tầm những băng ghi âm tiếng đờn của tôi. Băng thu thanh bán ở tiệm, anh mua được thì không có gì lạ nhưng tôi ngạc nhiên vì sao Mười Tùng có cả những băng tôi đờn ở tư gia của một số quan chức là ông Tòa hay Bộ trưởng v.v... hồi thời chính quyền Sài Gòn. Mười Tùng bật mí bí quyết anh giữ an toàn những băng này:
- Tôi để nó trong hũ gạo để chống mốc. Nhờ vậy, băng vẫn còn nghe tốt. Rồi anh bàn luận:
- Hồi đó mỗi khi mọi người nghe nhạc Tây Danube bleu, tôi xách băng nhạc của anh ra cho nghe rồi nói nhạc Việt Nam mình có Lưu Thủy Trường, Vĩnh Bảo đờn hay lắm. Nghe như có tiếng nước chảy trong tiếng đờn...
Mười Tùng bây giờ đã mất. Lúc trước, anh chưa kịp kể cho tôi nghe vì sao anh có được những băng nhạc tôi đờn tại một số tư gia ai đó, cho nên sau này, tôi tự cắt nghĩa: Ảnh là dân tình báo mà, chuyện gì mà không biết! Một đại tá tình báo mê âm nhạc truyền thống dân tộc lạ kỳ!
