Tìm về quê hương 'chú bé loắt choắt' Nguyễn Văn Lượm trong thơ Tố Hữu

Ông Nguyễn Thanh Sơn (59 tuổi, trú Khánh Hòa) đang lau di ảnh của anh trai mình là liệt sĩ Nguyễn Văn Lượm - Ảnh: NGUYỄN HOÀNG

Từ một cuốn gia phả ở quê nhà Huế đến những tờ giấy đã ngả màu thời gian tại Khánh Hòa, hành trình lần tìm dấu vết người anh hùng nhỏ tuổi Nguyễn Văn Lượm vẫn chưa khép lại

Giờ đây, Chiến dịch 500 ngày đêm quy tập, lấy mẫu ADN xác định danh tính liệt sĩ lại thắp lên niềm hy vọng sau gần tám thập niên mòn mỏi đợi chờ.

Lượm - người anh hùng bước ra từ thơ

"Lượm ơi, còn không?" - câu hỏi ấy có lẽ đã được người thân của liệt sĩ Nguyễn Văn Lượm lặp đi lặp lại suốt gần 80 năm qua.

Trong ký ức của nhiều thế hệ người Việt, Lượm là cậu bé giao liên "loắt choắt", "xắc xinh xinh", "ca lô đội lệch", "miệng huýt sáo vang" trong bài thơ của nhà thơ Tố Hữu. Hình tượng ấy đã sống cùng nhiều thế hệ học sinh, trở thành biểu tượng của lòng quả cảm và tinh thần yêu nước.

Nhưng phía sau những vần thơ là một con người bằng xương bằng thịt. Một cậu bé có quê hương, có cha mẹ, có anh em và có cả một gia đình vẫn lặng lẽ đi tìm nơi yên nghỉ cuối cùng của em.

Đúng vào thời điểm Chiến dịch 500 ngày đêm quy tập, lấy mẫu ADN và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang được triển khai trên phạm vi cả nước, chúng tôi bắt đầu hành trình tìm về quê hương của Nguyễn Văn Lượm.

Điểm dừng chân đầu tiên là xã Quảng Điền (TP Huế), nơi nhà thơ Tố Hữu từng sinh ra và cũng là nơi nhiều người cao tuổi cho biết Lượm chính là cháu họ của ông.

Ngôi làng nằm bình yên bên dòng sông Bồ, bao quanh là những cánh đồng lúa trĩu bông sắp vào mùa thu hoạch. Con đường dẫn vào làng rợp bóng tre xanh, khác hẳn khung cảnh bom đạn cách đây gần một thế kỷ. Ít ai ngờ rằng chính nơi này từng nuôi lớn cậu bé giao liên đã đi vào thi ca.

Ông Nguyễn Xuân (áo trắng đeo kính, anh họ của liệt sĩ Nguyễn Văn Lượm) lần tìm thông tin về người anh họ anh hùng của mình trong gia phả dòng họ Nguyễn làng Lai Trung - Ảnh: NHẬT LINH

Theo sự chỉ dẫn của người dân địa phương, chúng tôi tìm đến nhà ông Nguyễn Xuân (90 tuổi), một trong những bậc cao niên của dòng họ Nguyễn ở làng Lai Trung (xã Đan Điền, TP Huế).

Ông Xuân lý giải rằng trước đây làng Lai Trung (tổng Thanh Cần, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên cũ) rộng lắm, bao gồm một phần của địa phận xã Đan Điền và xã Quảng Điền ngày nay. Cả Lượm và nhà thơ Tố Hữu đều là con dân của làng Lai Trung ấy.

Ông Xuân thắp nén nhang thơm lên bàn thờ tổ tiên rồi thành kính khấn xin phép được đưa cuốn gia phả dòng họ xuống để phục vụ việc tìm hiểu về người liệt sĩ.

Từng trang trong gia phả được lật chậm rãi. Đến một trang gần giữa cuốn gia phả, ngón tay gầy guộc của ông dừng lại.

"Đây rồi. Lượm đây rồi...", ông nói, giọng như nghẹn lại.

Ngay bên dưới là dòng chữ ngắn gọn nhưng đủ khiến mọi người lặng đi: "Nguyễn Thanh (Lượm) - Liệt sĩ".

Theo ông Xuân, tên khai sinh của Lượm là Nguyễn Thanh. Cái tên Nguyễn Văn Lượm là tên gọi thường ngày.