TÔ ĐỊNH BỎ CHẠY – NGÀY CHÍNH QUYỀN ĐÔNG HÁN SỤP ĐỔ Ở GIAO CHỈ

Trong câu chuyện về cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, có một hình ảnh thường được nhắc đến để cho thấy sự thay đổi đột ngột của tình thế chính trị: Tô Định, viên Thái thú Giao Chỉ của nhà Đông Hán, phải bỏ chạy trước sức tiến công của nghĩa quân. Trước năm 40, Tô Định là người đứng đầu bộ máy cai trị của nhà Hán tại Giao Chỉ và được sử liệu truyền thống nhắc đến trong bối cảnh chính sách cai trị hà khắc khiến mâu thuẫn với cư dân địa phương ngày càng tăng. Trưng Trắc, người phụ nữ sau này trở thành lãnh đạo cuộc khởi nghĩa, là con gái của Lạc tướng Mê Linh. Chồng bà là Thi Sách, thuộc một gia đình Lạc tướng ở Chu Diên. Khi Thi Sách bị sát hại, mâu thuẫn giữa các thủ lĩnh địa phương với chính quyền Đông Hán trở nên gay gắt hơn. Tuy nhiên, như đã nói ở các câu chuyện trước, không nên đơn giản hóa nguyên nhân cuộc khởi nghĩa thành chuyện trả thù cho một người chồng. Chính các mục tiêu được gắn với lời thề của Trưng Trắc cho thấy cuộc khởi nghĩa có mục tiêu rộng lớn hơn, hướng đến việc giành lại quyền tự chủ. Năm 40, Hai Bà Trưng dựng cờ khởi nghĩa tại Hát Môn. Từ đây, phong trào nhanh chóng lan rộng. Nhiều thủ lĩnh địa phương và cư dân hưởng ứng. Các trung tâm cai trị của nhà Hán lần lượt bị tấn công. Theo sử liệu truyền thống, nghĩa quân giành được 65 thành. Trước tốc độ phát triển của phong trào, bộ máy Đông Hán tại Giao Chỉ nhanh chóng rơi vào khủng hoảng. Tô Định cuối cùng phải chạy về Nam Hải. Hình ảnh ấy có ý nghĩa rất lớn. Chỉ một thời gian ngắn trước đó, ông ta đại diện cho quyền lực của một đế chế lớn, nhưng khi cuộc khởi nghĩa bùng nổ, quyền lực ấy nhanh chóng bị phá vỡ. Điều này cho thấy chính quyền Đông Hán tại địa phương không phải là một bộ máy bất khả chiến bại. Nó phụ thuộc vào sự kiểm soát của quân đội, hệ thống quan lại và sự phục tùng của các cộng đồng. Khi nhiều địa phương đồng loạt phản ứng, bộ máy ấy có thể sụp đổ rất nhanh. Sau khi Tô Định bỏ chạy, Trưng Trắc lên ngôi vua và đóng đô tại Mê Linh. Đây là thời điểm cuộc khởi nghĩa chuyển thành một chính quyền độc lập. Có thể nói, sự kiện Tô Định bỏ chạy chính là một trong những dấu hiệu rõ ràng nhất cho thấy cán cân quyền lực đã thay đổi. Người từng đứng đầu bộ máy cai trị phải rời khỏi vùng đất mà ông ta được giao quản lý, còn người từng là thủ lĩnh địa phương nay trở thành người đứng đầu một chính quyền mới. Tuy nhiên, lịch sử không dừng ở đó. Nhà Hán không chấp nhận mất Giao Chỉ. Hán Quang Vũ sau đó quyết định tổ chức cuộc phản công và giao Mã Viện chỉ huy. Nếu năm 40 là năm của sự sụp đổ nhanh chóng của bộ máy Đông Hán tại Giao Chỉ, thì năm 42–43 lại là thời điểm nhà Hán tìm cách khôi phục quyền lực. Chính sự tương phản ấy khiến câu chuyện về Tô Định trở nên đặc biệt. Một viên quan đại diện cho quyền lực lớn có thể phải bỏ chạy, nhưng một chính quyền mới giành được độc lập cũng phải đối mặt với những thử thách khổng lồ để bảo vệ thành quả. Khi kể lại hình ảnh Tô Định bỏ chạy, chúng ta không nên chỉ coi đó là một chi tiết để làm nổi bật chiến thắng. Nó còn cho thấy sức mạnh của sự đồng lòng. Một cuộc khởi nghĩa bắt đầu từ Hát Môn đã nhanh chóng làm thay đổi cục diện trên một vùng đất rộng lớn. Những người từng bị cai trị đã trở thành những người quyết định vận mệnh chính trị của quê hương mình. Đó chính là khoảnh khắc lịch sử đặc biệt mà Hai Bà Trưng đã tạo ra trong năm 40.