Tờ giấy báo tử và cuộc trở về sau hơn nửa thế kỷ

Tờ giấy đã cũ theo năm tháng. Những dòng chữ trên đó không còn mới, màu giấy đã ngả đi. Nhưng đối với gia đình, mỗi lần mở ra, đó không chỉ là một văn bản xác nhận sự hy sinh. Đó là một cánh cửa đưa những người đang sống trở về với một con người đã nằm lại từ hơn nửa thế kỷ trước.

Chú tôi sinh tháng 3 năm 1941, quê tại Giai Lạc, Nghệ An. Tháng 2 năm 1960, chú nhập ngũ. Khi ấy, chú còn rất trẻ. Từ một người thanh niên quê nhà, chú bước vào cuộc đời quân ngũ và sau nhiều năm rèn luyện, phấn đấu đã trở thành Trung úy, chính trị viên đại đội.

Trong gia đình, những thông tin về chú được lưu lại không nhiều. Vì chiến tranh, phần lớn những gì thuộc về đời sống riêng tư của một người lính có thể đã bị thời gian cuốn đi. Không còn những cuốn nhật ký đầy đủ, không còn những bức thư được giữ nguyên vẹn, cũng không có nhiều hình ảnh để thế hệ sau hình dung rõ về chú.

Vì thế, tờ giấy báo tử trở thành một trong những chứng cứ quan trọng nhất giúp gia đình biết được những dấu mốc cuối cùng của cuộc đời chú.

Trên tờ giấy ấy, tên Phan Văn Quyền được ghi rõ.

Ngày sinh được xác định.

Quê quán được xác định.

Đơn vị được xác định.

Chức vụ được xác định.

Và quan trọng nhất là ngày hy sinh: 8 tháng 12 năm 1970.

Chú hy sinh tại chiến trường phía Nam, trong trường hợp chiến đấu với máy bay Mỹ.

Những dòng chữ ngắn gọn ấy khiến tôi nhiều lần suy nghĩ.

Một cuộc đời dài đến đâu, cuối cùng khi được ghi lại trên một tờ giấy có thể chỉ còn vài dòng.

Nhưng đằng sau mỗi dòng chữ là cả một câu chuyện.

Đằng sau ngày sinh là một gia đình đã chờ đợi và nuôi dưỡng một đứa trẻ lớn lên.

Đằng sau ngày nhập ngũ là một cuộc chia tay.

Đằng sau chức vụ là những năm tháng rèn luyện và cống hiến.

Đằng sau ngày hy sinh là một trận chiến.

Và đằng sau hai chữ “liệt sĩ” là những người ở lại phải sống với sự mất mát suốt nhiều năm sau đó.

Tờ giấy báo tử của chú được lập ngày 10 tháng 12 năm 1972, tức là gần hai năm sau ngày chú hy sinh. Chỉ riêng khoảng thời gian ấy cũng khiến tôi nghĩ rất nhiều về hoàn cảnh của gia đình trong những năm chiến tranh.

Có lẽ trong khoảng thời gian chưa nhận được giấy báo tử, gia đình vẫn còn một chút hy vọng.

Một người lính đi chiến đấu thì có thể chưa trở về vì đang làm nhiệm vụ.

Chừng nào chưa có thông báo chính thức, chừng đó người thân vẫn có quyền hy vọng.

Cha mẹ vẫn có thể nghĩ rằng con mình còn sống.

Người vợ vẫn có thể nghĩ rằng chồng mình sẽ có ngày trở về.

Nhưng khi tờ giấy báo tử được gửi về, hy vọng ấy buộc phải nhường chỗ cho sự thật.

Chú đã không trở về.

Tôi không biết ông bà nội đã đón nhận tin ấy như thế nào. Không ai có thể kể lại đầy đủ cảm xúc của một người cha, người mẹ khi nhận giấy báo tử của con. Nhưng tôi hiểu rằng đó hẳn là một trong những khoảnh khắc đau đớn nhất của gia đình.

Người con trai đã đi từ rất lâu.

Và giờ đây, gia đình nhận được một tờ giấy xác nhận rằng người ấy sẽ không bao giờ trở lại.

Mự tôi cũng phải đối diện với sự thật ấy.

Một người vợ trẻ, vừa bước vào cuộc sống hôn nhân chưa được bao lâu, đã trở thành vợ liệt sĩ.

Không còn những ngày chờ chồng về phép.

Không còn hy vọng một ngày nghe tiếng bước chân ngoài ngõ.

Không còn một cuộc đoàn tụ sau chiến tranh.

Chỉ còn những kỷ niệm ngắn ngủi và một cái tên được giữ lại trong gia đình.

Thế nhưng, thời gian không dừng lại.

Những người ở lại vẫn phải sống.

Mự vẫn sống.

Cha tôi vẫn sống.

Gia đình vẫn tiếp tục qua những năm tháng hòa bình.

Những đứa trẻ mới được sinh ra.

Những thế hệ mới lớn lên.

Trong số đó có tôi.

Tôi sinh ra khi chú đã nằm lại chiến trường. Tôi không có ký ức trực tiếp nào về chú. Nếu không có những câu chuyện gia đình kể lại, có lẽ cái tên Phan Văn Quyền đối với tôi chỉ là một cái tên trong gia phả.

Nhưng rồi tôi lớn lên và bắt đầu hiểu ý nghĩa của những kỷ vật được người thân gìn giữ.

Tờ giấy báo tử không còn đơn thuần là một văn bản.

Nó trở thành sợi dây nối tôi với người chú mà mình chưa từng gặp.

Tôi nhìn vào những dòng chữ trên giấy và cố hình dung một con người đã sống cách thế hệ mình rất xa.

Tôi tự hỏi chú đã nghĩ gì khi nhập ngũ?

Đã cảm thấy thế nào khi lần đầu rời quê?

Đã nói gì với cha mẹ?

Đã gặp những người đồng đội như thế nào?

Và trong những ngày cuối cùng, chú có nhớ đến gia đình hay không?

Những câu hỏi ấy có lẽ sẽ không bao giờ có câu trả lời trọn vẹn.

Nhưng chính những câu hỏi ấy khiến tôi muốn tìm hiểu và kể lại câu chuyện về chú.

Bởi một người đã hy sinh không nên chỉ được nhớ bằng ngày mất.

Họ cần được nhớ bằng cả cuộc đời.

Chú tôi từng là một người con.

Từng là một người lính.

Từng là một người chồng.

Từng là một người cán bộ.

Từng có những ngày tháng trẻ trung, những ước mơ và những người thân yêu.

Rồi chiến tranh khép lại cuộc đời ấy quá sớm.

Điều đặc biệt là trong gia đình, tờ giấy báo tử không bị cất đi như một món đồ cũ. Nó được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Ông tôi xem đó là báu vật. Cha tôi tiếp tục giữ gìn. Và rồi đến tôi, tôi cũng hiểu rằng mình có trách nhiệm bảo vệ những ký ức ấy.

Có thể giấy sẽ tiếp tục cũ.

Mực có thể tiếp tục phai.

Những người từng trực tiếp biết chú rồi cũng sẽ không còn.

Nhưng nếu câu chuyện được kể lại, ký ức vẫn có thể tiếp tục sống.

Đó cũng là một cách để người đã khuất trở về.

Không phải trở về bằng bước chân.

Không phải trở về bằng một cuộc đoàn tụ.

Mà trở về qua câu chuyện của gia đình.

Qua những dòng chữ trên tờ giấy đã cũ.

Qua một cái tên được nhắc lại sau hơn nửa thế kỷ.

Và qua những người trẻ hôm nay, những người chưa từng biết chiến tranh nhưng vẫn có thể hiểu được giá trị của hòa bình khi biết phía sau hai chữ ấy là bao nhiêu cuộc đời đã gửi lại.

Tôi nhìn tờ giấy báo tử của chú và nghĩ: một tờ giấy có thể xác nhận sự hy sinh, nhưng không thể khép lại một cuộc đời.

Bởi cuộc đời của chú vẫn còn tiếp tục trong ký ức của gia đình.

Chú vẫn hiện diện trong những câu chuyện của cha tôi.

Trong sự tưởng nhớ của người vợ.

Trong những kỷ vật được gìn giữ.

Và trong chính những trang viết mà hôm nay tôi dành để kể lại câu chuyện về chú.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày 8 tháng 12 năm 1970.

Chiến tranh đã lùi xa.

Nhưng tờ giấy báo tử vẫn còn đó.

Và mỗi lần mở ra, tôi lại có cảm giác như mình đang đứng trước một cánh cửa của quá khứ.

Phía bên kia cánh cửa là một người chú mà tôi chưa từng gặp.

Nhưng nhờ ký ức của gia đình, nhờ những dòng chữ còn lại và nhờ những câu chuyện được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, tôi biết rằng chú từng sống, từng yêu thương, từng cống hiến và từng có một mái nhà để trở về.

Chỉ tiếc rằng chú đã không thể trở về.

Tờ giấy báo tử là lời xác nhận của chiến tranh, nhưng những câu chuyện được kể lại hôm nay chính là lời khẳng định rằng người đã hy sinh vẫn còn sống trong ký ức của gia đình và quê hương.