Tô Hiệu - Bí thư Chi bộ Nhà tù Sơn La và cuộc đấu tranh trong ngục tù

Đầu năm 1940, sau khi bị bắt tại Hải Phòng, Tô Hiệu bị thực dân Pháp kết án và đày lên Nhà tù Sơn La. Khi ấy, ông đang là Ủy viên Thường vụ Xứ ủy Bắc Kỳ, Bí thư Liên khu B kiêm Bí thư Thành ủy Hải Phòng. Việc một cán bộ chủ chốt bị đưa tới Sơn La nằm trong chính sách sử dụng nhà tù để cô lập, giam giữ và làm suy yếu lực lượng cách mạng.

Nhà tù Sơn La là một địa điểm giam giữ khắc nghiệt. Thực dân Pháp mở rộng nhà tù trong các năm 1930 và 1940 nhằm tiếp nhận ngày càng nhiều tù chính trị. Điều kiện khí hậu, chế độ lao dịch và sự kiểm soát của cai ngục khiến sức khỏe của tù nhân suy giảm nghiêm trọng. Tuy nhiên, chính trong hoàn cảnh ấy, những người cộng sản bị giam giữ đã tìm cách tổ chức lại lực lượng và duy trì hoạt động cách mạng.

Cuối năm 1939, Chi bộ lâm thời Nhà tù Sơn La được thành lập. Khi Tô Hiệu lên Sơn La, yêu cầu xây dựng một tổ chức Đảng chính thức trong nhà tù càng trở nên cấp thiết. Tháng 2/1940, Chi bộ chính thức được thành lập; Tô Hiệu tham gia Chi ủy. Đến tháng 5/1940, Chi bộ tổ chức đại hội và bầu ông làm Bí thư.

Trên cương vị Bí thư, Tô Hiệu cùng tập thể Chi ủy tập trung xây dựng phương thức hoạt động phù hợp với điều kiện đặc biệt của nhà tù. Chi bộ phải vừa bảo đảm bí mật, vừa duy trì sự đoàn kết giữa các tù nhân, đồng thời tổ chức đấu tranh để cải thiện điều kiện sinh hoạt và bảo vệ khí tiết của người cách mạng. Theo các tư liệu của Sơn La, dưới sự lãnh đạo của Chi bộ, các hoạt động trong tù dần có tổ chức và phương hướng rõ ràng hơn.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là giáo dục chính trị. Tô Hiệu và các đồng chí chủ trương tận dụng thời gian bị giam giữ để học tập, trao đổi lý luận và kinh nghiệm hoạt động. Nhà tù vốn được xây dựng nhằm cô lập người cách mạng lại trở thành môi trường để những người tù truyền đạt kiến thức cho nhau.

Hoạt động của Chi bộ không chỉ hướng vào bên trong nhà tù. Các chiến sĩ còn tìm cách tuyên truyền, giác ngộ binh lính và nhân dân địa phương, đồng thời duy trì liên hệ với phong trào bên ngoài trong điều kiện có thể. Di tích Cây đa bản Hẹo ngày nay được tỉnh Sơn La xác định là một địa điểm liên lạc giữa Chi bộ Nhà tù Sơn La với Trung ương Đảng trong giai đoạn 1943–1945.

Tô Hiệu chỉ giữ chức Bí thư Chi bộ đến tháng 10/1941 vì sức khỏe suy yếu do bệnh lao phổi. Sau đó, ông vẫn được các đồng chí coi là một cố vấn quan trọng của Chi bộ.

Giai đoạn làm Bí thư Chi bộ Nhà tù Sơn La tuy chỉ kéo dài hơn một năm nhưng có ý nghĩa lớn trong cuộc đời hoạt động của Tô Hiệu. Ông đã cùng tập thể biến một nơi giam giữ thành môi trường duy trì tổ chức, giáo dục cán bộ và đấu tranh. Những kinh nghiệm ấy tiếp tục được phát triển trong những năm cuối đời của ông tại Sơn La.