Tô Hiệu - Dấu ấn của một Bí thư Thành ủy trong phong trào công nhân Hải Phòng

Tháng 2/1939, Tô Hiệu được Xứ ủy phân công phụ trách Khu B và làm Bí thư Thành ủy Hải Phòng. Đây là thời điểm phong trào công nhân và phong trào cách mạng tại thành phố cảng có những điều kiện phát triển mới. Với vị trí là một trung tâm công nghiệp và cảng biển quan trọng ở miền Bắc, Hải Phòng tập trung đông công nhân, tạo nên một địa bàn có ý nghĩa đối với phong trào cách mạng.

Trên cương vị mới, Tô Hiệu tập trung vào việc củng cố tổ chức và phát triển phong trào công nhân. Theo tư liệu của tỉnh Hưng Yên và tỉnh Sơn La, dưới sự lãnh đạo của Thành ủy do Tô Hiệu đứng đầu, nhiều cuộc đấu tranh của công nhân Hải Phòng diễn ra trong năm 1939.

Một trong những cuộc đấu tranh tiêu biểu là cuộc đấu tranh của hơn 3.000 công nhân Nhà máy Tơ Hải Phòng vào tháng 4/1939. Theo tư liệu của tỉnh Hưng Yên, cuộc đấu tranh kéo dài từ ngày 16 đến 22/4 và do Tô Hiệu trực tiếp chỉ đạo; yêu sách của công nhân được giải quyết. Đây là một trong những dấu mốc nổi bật của phong trào công nhân Hải Phòng thời kỳ này.

Bên cạnh đó, tháng 5/1939 diễn ra cuộc đấu tranh của khoảng 1.500 công nhân Cảng Hải Phòng. Trong cùng thời gian, nhiều cuộc đấu tranh khác cũng diễn ra trong giới công nhân thành phố. Tư liệu của tỉnh Sơn La cho biết chỉ trong khoảng từ tháng 3 đến tháng 8/1939, Hải Phòng có khoảng 30 cuộc đấu tranh, bằng số cuộc đấu tranh của cả hai năm 1937 và 1938 cộng lại.

Tô Hiệu cũng quan tâm đến công tác tuyên truyền và tổ chức. Ông chỉ đạo việc xuất bản bí mật báo Chiến đấu, số đầu tiên ra ngày 7/11/1939. Hoạt động báo chí bí mật giúp truyền tải thông tin và quan điểm cách mạng trong điều kiện chính quyền thực dân tăng cường kiểm soát.

Tuy nhiên, hoạt động tại Hải Phòng cũng đặt Tô Hiệu trước sự truy lùng của chính quyền thực dân. Sức khỏe của ông khi ấy đã suy giảm nghiêm trọng do bệnh lao phổi. Xứ ủy từng yêu cầu ông nghỉ để chữa bệnh, nhưng ông vẫn tiếp tục xin được công tác. Điều này cho thấy ông đặt nhiệm vụ cách mạng lên trên tình trạng sức khỏe của bản thân.

Ngày 1/12/1939, trong khi đến một cơ sở in ở xóm thợ Thượng Lý, Hải Phòng để kiểm tra việc in tài liệu chuẩn bị cho cuộc đấu tranh mới, Tô Hiệu bị thực dân Pháp bắt. Ông bị tra tấn và sau đó bị đưa qua nhà lao Hải Phòng, Hỏa Lò trước khi bị xét xử. Cuối tháng 12/1939, ông bị kết án năm năm tù và đầu năm 1940 bị đày lên Nhà tù Sơn La.

Như vậy, năm 1939 là một năm đặc biệt trong cuộc đời hoạt động của Tô Hiệu. Ông vừa trực tiếp lãnh đạo phong trào công nhân Hải Phòng phát triển mạnh, vừa phải đối mặt với sự truy bắt của chính quyền thực dân và căn bệnh ngày càng nặng.

Việc bị bắt không chấm dứt hoạt động của người chiến sĩ cách mạng này. Trái lại, từ năm 1940, Tô Hiệu bước vào một chặng đường mới tại Nhà tù Sơn La. Chính tại nơi được xem là một trong những nhà tù khắc nghiệt nhất của chế độ thực dân, ông tiếp tục tổ chức hoạt động cách mạng, giáo dục chính trị và góp phần xây dựng Chi bộ Nhà tù Sơn La.