TÔ HIỆU – GIỮ MỘT MẦM XANH GIỮA CHỐN LAO TÙ

TÔ HIỆU – GIỮ MỘT MẦM XANH GIỮA CHỐN LAO TÙ

Có một cái cây đứng bên bức tường Nhà tù Sơn La đã trở thành hình ảnh quen thuộc mỗi khi người ta nhắc đến Tô Hiệu. Nhưng trước khi cây đào ấy trở thành biểu tượng, nơi đây từng là một nhà tù khắc nghiệt, nơi những người bị giam cầm phải sống trong điều kiện thiếu thốn và chịu sự kiểm soát nghiêm ngặt. Giữa không gian ấy, Tô Hiệu không chỉ được nhớ đến bởi sự kiên định của một người tù chính trị. Điều đặc biệt hơn là ông đã cùng những người đồng chí biến nơi giam giữ thành một môi trường học tập, nơi con người vẫn có thể đọc, viết, trao đổi kiến thức và chuẩn bị cho ngày trở lại với cuộc đời.

Tô Hiệu sinh năm 1912 tại Xuân Cầu, Văn Giang, Hưng Yên. Khi mới 14 tuổi, ông đã tham gia phong trào bãi khóa và hoạt động hưởng ứng việc để tang nhà yêu nước Phan Châu Trinh; vì vậy ông bị đuổi học. Những năm sau đó, Tô Hiệu tiếp tục tham gia hoạt động và trở thành một trong những cán bộ cách mạng trẻ. Từ Hải Phòng đến nhiều địa bàn khác, ông tham gia tổ chức phong trào, xây dựng cơ sở và đảm nhiệm những công việc ngày càng quan trọng.

Cuối năm 1939, Tô Hiệu bị bắt và sau đó bị đày lên Nhà tù Sơn La. Đây là bước ngoặt rất đặc biệt trong cuộc đời ông. Một người có kinh nghiệm hoạt động bên ngoài nay bị đặt trong một không gian mà mọi hoạt động đều bị hạn chế. Nhưng thay vì để nhà tù trở thành nơi chỉ có sự chờ đợi, các tù nhân chính trị dưới sự tổ chức của chi bộ đã tìm cách duy trì việc học tập và trao đổi kiến thức. Tô Hiệu được bầu làm Bí thư Chi bộ Nhà tù Sơn La, đồng thời tham gia tổ chức các lớp học về chính trị, văn hóa, ngoại ngữ, quân sự và tổ chức nhà nước.

Điều đáng chú ý ở đây là học tập trở thành một cách chuẩn bị cho tương lai. Trong điều kiện bình thường, một người học thêm một ngoại ngữ, đọc thêm một cuốn sách hay tìm hiểu về tổ chức xã hội có thể chỉ là một phần của quá trình trưởng thành. Nhưng trong nhà tù, những việc ấy mang một ý nghĩa khác. Người bị giam không biết ngày nào mình được tự do, nhưng họ vẫn học vì tin rằng kiến thức sẽ cần đến vào một ngày nào đó. Nhà tù Sơn La vì thế được các tư liệu lịch sử mô tả như một “trường học” đặc biệt, nơi nhiều người được rèn luyện và tích lũy kiến thức trong thời gian bị giam giữ.

Tô Hiệu còn chú trọng đến việc tổ chức đời sống tập thể. Các tư liệu về Nhà tù Sơn La ghi nhận trong thời gian ông làm Bí thư Chi bộ, nhiều bộ phận được tổ chức để đảm nhiệm những công việc khác nhau, từ học tập, xuất bản báo đến kinh tế, cứu tế, đối ngoại và dân vận. Tờ báo Suối Reo cũng được xuất bản trong nhà tù từ năm 1941. Những hoạt động ấy cho thấy một cách ứng xử đáng chú ý: khi hoàn cảnh lấy đi rất nhiều điều kiện bên ngoài, con người vẫn có thể tìm cách tổ chức lại những gì còn có thể làm được.

Trong những năm cuối đời, Tô Hiệu phải chịu đựng căn bệnh lao cùng điều kiện sống khắc nghiệt. Nhưng những tư liệu về ông cho thấy ông vẫn tiếp tục công việc tổ chức và giáo dục trong tù. Ngày 7/3/1944, Tô Hiệu qua đời tại Nhà tù Sơn La. Ông mới 32 tuổi.

Sau này, cây đào mọc cạnh khu xà lim nơi Tô Hiệu từng bị giam được mang tên ông. Theo tư liệu của VOV, cây được gọi là cây đào Tô Hiệu từ năm 1945, sau khi Cách mạng tháng Tám thành công. Ngày nay, cây đào ấy trở thành một hình ảnh gắn liền với di tích Nhà tù Sơn La. Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, có lẽ điều khiến hình ảnh ấy có sức sống không chỉ nằm ở một thân cây xanh giữa bức tường đá. Nó gợi nhớ đến cách con người có thể cố gắng tạo ra sự sống và hy vọng ngay trong một hoàn cảnh tưởng như chỉ có sự khắc nghiệt.

Câu chuyện Tô Hiệu vì thế có thể được kể với người trẻ hôm nay bằng một thông điệp rất gần gũi: đừng để hoàn cảnh quyết định hoàn toàn việc mình có thể trở thành người như thế nào. Khi còn có thể học, hãy học. Khi còn có thể giúp người khác, hãy giúp. Khi tập thể cần một người tổ chức, hãy thử nhận trách nhiệm. Kiến thức không chỉ để có một tấm bằng; nó còn là thứ giúp một con người tự tin hơn khi bước vào những hoàn cảnh chưa biết trước.

Có lẽ vì vậy mà hình ảnh cây đào Tô Hiệu vẫn đặc biệt. Một cái cây không thể thay đổi quá khứ, nhưng nó có thể trở thành lời nhắc về sức sống. Nhà tù Sơn La hôm nay đã trở thành Di tích quốc gia đặc biệt, nơi lưu giữ những chứng tích của một giai đoạn lịch sử. Còn câu chuyện về Tô Hiệu nhắc chúng ta rằng, trong những năm tháng khắc nghiệt nhất, con người vẫn có thể trồng một “mầm xanh” bằng tri thức, bằng sự sẻ chia và bằng niềm tin vào ngày mai. Và đôi khi, thứ tồn tại lâu nhất sau một thời đại không phải là những bức tường, mà là những điều con người đã kịp gieo vào tâm trí của thế hệ sau.