Tố Hữu và “Việt Bắc” – Khi lịch sử trở thành thơ

Thời kỳ lịch sử: Cách mạng Tháng Tám năm 1945, kháng chiến chống thực dân Pháp (1946–1954) và kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954–1975)
Phần 1: Cậu học trò Huế và lần đầu gặp ánh sáng cách mạng

Tố Hữu tên thật là Nguyễn Kim Thành, sinh ngày 4-10-1920 tại Hội An, trong một gia đình có truyền thống văn hóa.

Tuổi trẻ của ông gắn với Huế.

Ông học tại Trường Quốc học Huế – nơi nhiều thanh niên thời ấy bắt đầu tiếp xúc với những tư tưởng mới về đất nước, dân tộc và xã hội.

Năm 1937, Nguyễn Kim Thành tham gia phong trào cách mạng.

Năm 1938, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Từ thời điểm ấy, con đường thơ và con đường cách mạng của ông gần như song hành suốt cuộc đời.

Những năm đầu ấy, Tố Hữu còn rất trẻ.

Ông vừa hoạt động bí mật, vừa làm thơ.

Những bài thơ sau này được tập hợp trong Từ ấy mang dấu ấn của một người thanh niên đang tìm thấy lý tưởng sống.

Đó không chỉ là niềm vui của riêng một người.

Đó là cảm giác của một thế hệ thanh niên Việt Nam đang tìm kiếm một con đường để thoát khỏi cảnh mất nước, áp bức và nghèo đói.

Với Tố Hữu, thơ không phải thứ đứng ngoài cuộc đời.

Thơ trở thành một cách sống.

Và lý tưởng cách mạng trở thành điều mà ông sẵn sàng đánh đổi tuổi trẻ để theo đuổi.

Phần 2: Những năm tháng trong nhà tù thực dân

Con đường cách mạng của người thanh niên Nguyễn Kim Thành nhanh chóng bị chính quyền thực dân phát hiện.

Ông bị bắt và trải qua nhiều nhà tù.

Theo tư liệu của Hội Nhà văn Việt Nam, Tố Hữu từng bị giam tại các nhà lao Huế, Lao Bảo, Quy Nhơn, Buôn Ma Thuột và Đắk Glei.

Nhà tù không làm con đường thơ của ông dừng lại.

Trái lại, những năm tháng bị giam cầm trở thành một phần quan trọng trong tập Từ ấy.

Ở đó có tiếng nói của một người trẻ bị tước tự do nhưng không chịu từ bỏ lý tưởng.

Có những bài thơ được viết trong hoàn cảnh mà mỗi trang giấy đều phải trả giá bằng sự nguy hiểm.

Nhưng cần hiểu rằng nhà tù thực dân không phải nơi dành cho những tâm hồn lãng mạn.

Đó là nơi con người bị giam giữ, kiểm soát và đày ải.

Tố Hữu đã sống qua những năm tháng ấy.

Và điều đáng nhớ nhất không phải là ông đã viết được bao nhiêu bài thơ trong tù.

Mà là sau khi bước ra khỏi nhà tù, ông tiếp tục con đường mà mình đã lựa chọn.

Năm 1942, ông vượt ngục Đắk Glei và tìm cách bắt liên lạc với tổ chức cách mạng.

Cuộc đời người thanh niên ấy từ đây bước sang một chặng mới.

Không còn là cuộc đấu tranh của riêng một người.

Lịch sử đang tiến rất nhanh.

Và rồi năm 1945 sẽ đến.

Chú thích ảnh: Các di tích nhà tù gắn với hệ thống giam giữ thực dân nơi Tố Hữu từng bị giam. Ảnh là ảnh thực tế các di tích hiện nay, không phải ảnh chụp Tố Hữu trong thời gian bị tù. Thông tin về các nhà lao được đối chiếu từ tư liệu Hội Nhà văn Việt Nam và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Phần 3: Huế tháng Tám năm 1945 – từ người tù trở thành người lãnh đạo khởi nghĩa

Năm 1945, lịch sử Việt Nam chuyển sang một bước ngoặt quyết định.

Nhật Bản đầu hàng Đồng minh.

Chính quyền thực dân – phong kiến lung lay.

Phong trào cách mạng phát triển mạnh.

Tại Thừa Thiên Huế, Tố Hữu lúc ấy là Phó Bí thư Xứ ủy Trung Kỳ và được giao giữ chức Chủ tịch Ủy ban Khởi nghĩa Thừa Thiên Huế.

Đây là một trong những vai trò lịch sử quan trọng nhất của Tố Hữu trước khi ông được biết đến rộng rãi với tư cách một nhà thơ.

Người thanh niên từng bị giam trong nhà tù thực dân giờ đây đứng trong hàng ngũ những người tổ chức giành chính quyền.

Huế những ngày tháng Tám không chỉ là câu chuyện của riêng những người lãnh đạo.

Đó là những đoàn người xuống đường.

Là cờ đỏ sao vàng xuất hiện trên phố.

Là một chế độ cũ đang sụp đổ.

Là cảm giác mà những người dân đã sống dưới ách thuộc địa rất lâu mới có:

Cảm giác đất nước đang thuộc về mình.

Tố Hữu có mặt trong thời khắc ấy.

Nhưng sau thắng lợi, cuộc đời ông không bước vào bình yên.

Độc lập vừa giành được đã phải đối diện với những thử thách mới.

Cuối năm 1946, ông được điều ra Trung ương làm công tác văn hóa và thanh niên, rồi về làm Bí thư Tỉnh ủy Thanh Hóa.

Và chỉ một thời gian sau, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ.

Một lần nữa, Tố Hữu lên đường.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Cách mạng Tháng Tám năm 1945 tại Huế. Các hình ảnh minh họa là tư liệu lịch sử về sự kiện, không phải ảnh chân dung xác định Tố Hữu trong một thời điểm cụ thể. Thông tin về vai trò của Tố Hữu trong Ủy ban Khởi nghĩa Thừa Thiên Huế được xác nhận bởi TTXVN.

Phần 4: Tố Hữu lên Việt Bắc – thơ bước vào cuộc kháng chiến

Từ năm 1947, Tố Hữu được Trung ương điều động lên Việt Bắc, phụ trách công tác văn nghệ và giữ chức Trưởng Tiểu ban Văn nghệ Trung ương.

Việt Bắc khi ấy là trung tâm của cuộc kháng chiến.

Rừng núi trở thành căn cứ địa.

Những con đường nhỏ xuyên qua núi rừng trở thành đường hành quân.

Những bản làng trở thành nơi bộ đội, cán bộ và nhân dân cùng sống, cùng chiến đấu.

Tố Hữu ở giữa không gian ấy.

Ông không chỉ viết về cuộc kháng chiến.

Ông còn phụ trách công tác văn nghệ, tuyên truyền và vận động văn hóa kháng chiến.

TTXVN ghi nhận trong những năm ở Việt Bắc, ông tham gia truyền đạt nghị quyết của Trung ương, động viên cán bộ tuyên huấn và văn nghệ sĩ hướng về chiến trường.

Đây là lúc thơ Tố Hữu gắn ngày càng chặt với đời sống kháng chiến.

Những người lính.

Những người dân.

Những bà mẹ.

Những cô gái phá đường.

Những con người bình dị trong các bản làng Việt Bắc.

Họ bước vào thơ ông.

Không phải như những hình tượng xa lạ.

Mà như những người ông gặp giữa cuộc kháng chiến.

Bài thơ “Cá nước” chẳng hạn, kể về cuộc gặp gỡ giữa người cán bộ và người chiến sĩ. “Phá đường” lại hướng đến hình ảnh những người dân tham gia phục vụ kháng chiến. “Bầm ơi” là tình cảm của người con đối với người mẹ nơi quê nhà.

Những bài thơ ấy sau này trở thành một phần của tập “Việt Bắc”, ghi dấu một giai đoạn của cuộc kháng chiến chống Pháp.

Tố Hữu đã biến những con người bình thường của cuộc chiến thành những hình ảnh được nhiều thế hệ nhớ đến.

Đó chính là sức mạnh đặc biệt của thơ ca thời chiến.

Chú thích ảnh: Tố Hữu cùng các văn nghệ sĩ trong kháng chiến chống Pháp. Ảnh tư liệu được TTXVN giới thiệu trong hồ sơ về ông. Nguồn ảnh: TTXVN.

Phần 5: Người làm công tác tuyên truyền giữa những năm tháng quyết liệt

Tháng 9-1950, Trung ương Đảng thành lập Ban Tuyên truyền, do Tổng Bí thư Trường Chinh phụ trách; Tố Hữu được phân công làm Trưởng ban.

Đây là thời điểm cuộc kháng chiến đang chuyển sang giai đoạn mới.

Chiến dịch Biên giới Thu – Đông năm 1950 mở ra bước chuyển quan trọng: ta phá thế bao vây, mở rộng căn cứ Việt Bắc và khai thông đường liên lạc quốc tế.

Công tác tuyên truyền vì thế có ý nghĩa đặc biệt.

Bộ đội cần được động viên.

Nhân dân cần hiểu mục tiêu của cuộc kháng chiến.

Những người ở hậu phương cần biết những gì đang diễn ra ngoài mặt trận.

Và người làm công tác văn hóa, tuyên truyền phải tìm được cách truyền tải những điều ấy bằng ngôn ngữ mà quần chúng có thể hiểu, nhớ và tin.

Tố Hữu có một lợi thế đặc biệt:

Ông là nhà thơ.

Thơ của ông dễ nhớ, dễ thuộc.

Nó có thể đi từ những hội nghị, những buổi sinh hoạt văn nghệ đến các làng quê.

Nhiều người dân không biết chữ vẫn có thể nhớ những câu thơ được truyền miệng. Nhà thơ Trần Đăng Khoa sau này cũng nhấn mạnh tính phổ cập đặc biệt của thơ Tố Hữu.

Trong chiến tranh, một câu thơ đôi khi không chỉ là một câu thơ.

Nó có thể trở thành lời động viên.

Một ký ức.

Một cách gọi tên những người đang chiến đấu.

Và đó là lý do Tố Hữu có vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần của cuộc kháng chiến.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Tố Hữu trong công tác văn hóa, văn nghệ và tuyên truyền thời kháng chiến chống Pháp. Nguồn tư liệu chính: TTXVN và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Phần 6: Điện Biên Phủ – khi chiến thắng trở thành thơ

Năm 1954.

Cuộc kháng chiến bước vào trận quyết định tại Điện Biên Phủ.

Từ ngày 13-3 đến ngày 7-5-1954, quân đội Việt Nam tiến hành chiến dịch quy mô lớn, lần lượt đánh chiếm các cứ điểm và cuối cùng buộc tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ đầu hàng.

Tin chiến thắng lan đi.

Và Tố Hữu đã viết “Hoan hô chiến sĩ Điện Biên”.

Bài thơ được viết vào tháng 5-1954, ngay sau chiến thắng.

Điều đáng chú ý là Tố Hữu không chỉ viết về một trận đánh.

Ông viết về những con người làm nên trận đánh ấy.

Những chiến sĩ.

Những người vận tải.

Những dân công.

Những người đã kéo pháo, mở đường, tải đạn, tải lương thực và chịu đựng vô vàn gian khổ để đưa chiến dịch đến thắng lợi.

Điện Biên Phủ không phải chiến thắng của một cá nhân.

Đó là chiến thắng của cả một cuộc chiến tranh nhân dân.

Và thơ Tố Hữu đã cố gắng ghi lại âm hưởng ấy.

Một chiến thắng sau chín năm kháng chiến.

Một chiến thắng phải trả giá bằng máu của biết bao người.

Vì thế, đằng sau tiếng reo vui của bài thơ vẫn là hình ảnh những người đã nằm lại.

Chiến thắng càng lớn, chúng ta càng phải nhớ rằng nó được đổi bằng sự hy sinh.

Phần 7: “Việt Bắc” – cuộc chia tay của một thời đại

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, Hiệp định Genève được ký kết.

Miền Bắc được giải phóng.

Trung ương Đảng và Chính phủ rời Việt Bắc trở về Hà Nội.

Đó là một cuộc chia tay rất đặc biệt.

Những năm tháng gian khổ nhất của cuộc kháng chiến đã qua.

Những con người từng sống bên nhau trong rừng núi nay phải trở về những vùng đất khác.

Tố Hữu viết “Việt Bắc” vào tháng 10-1954, sau khi trở về Thủ đô.

Bài thơ được xây dựng như một cuộc đối đáp giữa người đi và người ở.

Nhưng sâu xa hơn, đó là cuộc trò chuyện với một vùng đất đã trở thành ký ức của cả một thế hệ.

Việt Bắc trong thơ Tố Hữu có núi rừng.

Có những con đường.

Có người mẹ.

Có người chiến sĩ.

Có những ngày mưa rét.

Có những bữa cơm thiếu thốn.

Có những cuộc hành quân.

Và có cả những chiến thắng.

Nhưng điều lớn nhất là nghĩa tình.

Nghĩa tình giữa cán bộ và nhân dân.

Giữa người chiến sĩ và đồng bào.

Giữa những con người đã cùng nhau trải qua những năm tháng không thể nào quên.

Vì thế, Việt Bắc không chỉ là một bài thơ về một địa danh.

Nó là lời tri ân đối với một vùng đất đã cưu mang cuộc kháng chiến.

Và cũng là lời nhắc nhở rằng:

Khi chiến thắng đến, đừng quên những nơi đã cùng mình đi qua những ngày gian khổ nhất.

Lời kết: Người làm thơ giữa dòng chảy lịch sử

Tố Hữu là một nhân vật đặc biệt của thời hoa lửa.

Ông không phải người cầm súng trực tiếp xông lên như những người lính ngoài mặt trận.

Nhưng ông cũng không đứng ngoài cuộc chiến.

Ông từng là một người hoạt động cách mạng bí mật.

Từng bị thực dân bắt giam.

Từng vượt ngục.

Từng tham gia tổ chức giành chính quyền ở Huế năm 1945.

Từng lên Việt Bắc trong những năm kháng chiến.

Từng phụ trách công tác văn nghệ và tuyên truyền.

Và dùng thơ ca để ghi lại những con người, địa danh, chiến dịch và cảm xúc của một thời đại.

Nếu Nam Cao để lại cho chúng ta hình ảnh một nhà văn đi vào vùng địch hậu rồi hy sinh, Nguyễn Đình Thi để lại hình ảnh người nghệ sĩ mang ba lô đi cùng các đoàn quân, thì Tố Hữu để lại một con đường khác:

Con đường của người dùng thơ làm tiếng nói của một thế hệ đang chiến đấu.

Nhưng khi kể câu chuyện về Tố Hữu, điều quan trọng nhất không phải là biến ông thành một nhân vật hoàn toàn không có khuyết điểm hay chỉ kể những lời ca ngợi.

Lịch sử cần được nhìn đầy đủ.

Tố Hữu vừa là nhà thơ lớn của thơ ca cách mạng, vừa là một nhà hoạt động chính trị giữ nhiều trọng trách trong bộ máy lãnh đạo. Cuộc đời ông vì vậy thuộc về cả lịch sử văn học lẫn lịch sử chính trị Việt Nam thế kỷ XX. Tư liệu của TTXVN và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đều xác định rõ hai phương diện này.

Trong phạm vi “1000 câu chuyện thời hoa lửa”, điều chúng ta cần nhớ là hình ảnh người thanh niên Nguyễn Kim Thành đã bước vào cách mạng khi tuổi đời còn rất trẻ, đã chịu tù đày, rồi tiếp tục sống và làm việc trong những năm đất nước chiến đấu giành độc lập.

Những bài thơ như Việt Bắc, Cá nước, Phá đường, Bầm ơi, Hoan hô chiến sĩ Điện Biên đã trở thành những dấu mốc văn học gắn với ký ức chiến tranh của nhiều thế hệ.

Ngày hôm nay, khi đọc những câu thơ ấy trong một đất nước hòa bình, chúng ta có thể không còn cảm nhận hết được cái rét của núi rừng, những con đường hành quân, những đêm thiếu ngủ hay sự khốc liệt của một chiến dịch.

Nhưng chúng ta có thể hiểu một điều:

Đằng sau mỗi chiến thắng là con người.

Và đằng sau những câu thơ viết về chiến thắng cũng là những con người đã hy sinh.

Đó là lý do chúng ta đọc lại thơ của Tố Hữu không chỉ để nhớ một nhà thơ.

Mà để nhớ một thời đại mà cả một thế hệ đã đem tuổi trẻ của mình đặt vào cuộc đấu tranh giành và giữ nền độc lập của đất nước.

Hòa bình hôm nay là điều bình thường đối với chúng ta.

Nhưng với những người từng sống trong nhà tù, trong rừng Việt Bắc, trên những con đường tải đạn và giữa những trận chiến năm xưa, hòa bình là một điều phải đánh đổi bằng biết bao mất mát.

Và đó là điều chúng ta không được phép quên.

Chú thích ảnh: Chân dung và ảnh tư liệu về Tố Hữu trong các giai đoạn hoạt động cách mạng, văn hóa – văn nghệ. Trong đó có ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh trò chuyện với các nhà thơ, nhà văn, Tố Hữu đứng hàng đầu, thứ 6 từ trái sang. Nguồn ảnh: TTXVN và Hội Nhà văn Việt Nam.