TÔ KÝ – NGƯỜI HAI LẦN VƯỢT NGỤC TRỞ THÀNH TƯ LỆNH ĐẶC KHU SÀI GÒN - CHỢ LỚN.

Trong lịch sử cách mạng Nam Bộ, có những người dành trọn cuộc đời mình cho chiến trường rồi tiếp tục cống hiến trong thời bình mà ít khi nhắc đến công lao của bản thân. Đồng chí Tô Ký, hay còn được nhiều người biết đến với tên gọi Ba Tô Ký, là một trong những con người như vậy. Ông sinh năm 1919 tại Hóc Môn, Gia Định, nay thuộc xã Bình Mỹ, Thành phố Hồ Chí Minh. Đây cũng là vùng đất giàu truyền thống yêu nước, từng được mệnh danh là quê hương của cuộc Khởi nghĩa Nam Kỳ năm 1940. Lớn lên trong bối cảnh đất nước còn dưới ách thống trị của thực dân Pháp, chứng kiến cảnh người dân lao động cơ cực và bị áp bức, Tô Ký sớm tham gia các hoạt động yêu nước ngay từ khi còn rất trẻ.

Những năm 1936-1937, khi mới ngoài mười bảy tuổi, ông tham gia Hội Tương tế Ái hữu, một tổ chức tập hợp quần chúng lao động có tư tưởng tiến bộ lúc bấy giờ. Đây cũng là môi trường giúp ông tiếp xúc với phong trào cách mạng và từng bước trưởng thành về nhận thức chính trị.

Đến năm 1939, Tô Ký đã trở thành Huyện ủy viên huyện Hóc Môn. Trong bối cảnh thực dân Pháp tăng cường đàn áp phong trào cách mạng, việc một thanh niên chưa đầy hai mươi tuổi đảm nhiệm vị trí này cho thấy năng lực và uy tín của ông trong phong trào địa phương.

Không lâu sau đó, ông bị thực dân Pháp bắt giữ. Tòa án thực dân kết án ông 5 năm t.ù và đày đi biệt xứ. Tuy nhiên, nhà t.ù không thể khuất phục ý chí của người chiến sĩ trẻ. Tháng 3/1941, ông tổ chức vượt ngục lần thứ nhất. Dù bị bắt lại, ông vẫn tiếp tục tìm cơ hội thoát thân và đến tháng 3/1945, ông vượt ngục thành công lần thứ hai.

Hai lần vượt ngục trong hoàn cảnh vô cùng khắc nghiệt đã cho thấy bản lĩnh và tinh thần kiên cường của người chiến sĩ cách mạng quê Hóc Môn.

Năm 1945, khi thời cơ Tổng khởi nghĩa đang đến gần, Tô Ký được giao trọng trách Tỉnh ủy viên tỉnh Gia Định, phụ trách công tác quân sự. Ông trực tiếp tham gia lãnh đạo phong trào cách mạng tại địa phương và góp phần vào thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám ở Gia Định.

Sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, thực dân Pháp quay trở lại xâm lược Nam Bộ. Cuộc kháng chiến chống Pháp bùng nổ và Tô Ký tiếp tục bước vào một giai đoạn mới đầy gian khổ .

Năm 1946, ông được giao làm Chi đội trưởng Chi đội 12 Giải phóng quân liên quận Hóc Môn - Bà Điểm - Đức Hòa. Đây là một trong những đơn vị chiến đấu quan trọng hoạt động ở khu vực cửa ngõ phía Tây Bắc Sài Gòn, nơi diễn ra nhiều trận đánh á.c l.i.ệ.t chống quân Pháp.

Từ năm 1948 đến năm 1950, Tô Ký được giao giữ chức Tư lệnh Đặc khu Sài Gòn - Chợ Lớn, đồng thời là Phó Tư lệnh Khu 7. Đây là thời điểm cuộc kháng chiến ở Nam Bộ vô cùng cam go. Sài Gòn - Chợ Lớn là trung tâm đầu  não của thực dân Pháp tại Nam Bộ, đồng thời cũng là nơi diễn ra nhiều hoạt động tình báo, biệt động và đấu tranh chính trị của lực lượng cách mạng.

Việc được giao chỉ huy Đặc khu Sài Gòn - Chợ Lớn cho thấy sự tin tưởng rất lớn của Đảng và quân đội đối với năng lực chỉ huy của ông. Trong giai đoạn này, ông đã góp phần xây dựng lực lượng vũ trang, phát triển cơ sở cách mạng và duy trì hoạt động chiến đấu ngay trong vùng địch kiểm soát.

Từ năm 1951 đến năm 1953, ông tiếp tục đảm nhiệm hai trọng trách là Tỉnh đội trưởng và Bí thư Tỉnh ủy Gia Định. Đây là thời kỳ lực lượng kháng chiến phải vừa chiến đấu, vừa xây dựng cơ sở quần chúng, bảo vệ vùng căn cứ và tổ chức hậu cần phục vụ chiến trường.

Sau Hiệp định Genève năm 1954, đất nước tạm thời chia cắt hai miền. Trong giai đoạn 1954-1955, Tô Ký được giao làm Trưởng ban chuyển quân tập kết khu Hàm Tân - Xuyên Mộc, đồng thời giữ chức Chủ nhiệm Phòng Cung cấp Phân liên khu miền Đông Nam Bộ. Nhiệm vụ này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bảo đảm việc tập kết lực lượng theo đúng các điều khoản của hiệp định.

Ra miền Bắc, ông tiếp tục công tác trong quân đội. Từ năm 1957 đến năm 1964, ông lần lượt giữ các chức vụ Chính ủy Sư đoàn 338 và Chánh án Tòa án Quân sự Trung ương. Đây là giai đoạn quân đội nhân dân Việt Nam vừa xây dựng lực lượng chính quy, vừa chuẩn bị cho cuộc đấu tranh thống nhất đất nước.

Không chỉ là người chỉ huy quân sự, Tô Ký còn được đánh giá cao về công tác chính trị và xây dựng tổ chức Đảng trong quân đội. Chính vì vậy, tháng 6/1967, ông được giao giữ chức Chính ủy Quân khu Hữu Ngạn, đồng thời là Bí thư Quân khu ủy. Ông đảm nhiệm cương vị này đến năm 1974, góp phần xây dựng hậu phương miền Bắc vững mạnh trong những năm tháng chiến tranh chống Mỹ á.c l.i.ệ.t nhất.

Sau ngày đất nước thống nhất, tháng 12/1978, đồng chí Tô Ký chuyển ngành sang công tác tại Tổng cục Dầu khí. Đây là thời kỳ Việt Nam bắt đầu  xây dựng nền công nghiệp dầu khí hiện đại, một lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược đối với phát triển kinh tế đất nước.

Năm 1988, sau hơn nửa thế kỷ hoạt động cách mạng và công tác liên tục, ông nghỉ hưu. Tuy nhiên, ông vẫn tiếp tục tham gia các hoạt động xã hội và công tác đoàn thể. Ông từng giữ các chức vụ Phó Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Thành phố Hồ Chí Minh, Ủy viên Thường vụ Hội Cựu chiến binh Việt Nam và Chủ tịch Hội Cựu chiến binh Thành phố Hồ Chí Minh.

Những cương vị này cho thấy dù đã rời quân ngũ, ông vẫn luôn dành tâm huyết cho công tác xã hội, chăm lo đời sống của các cựu chiến binh và tiếp tục đóng góp cho sự phát triển của thành phố mang tên Bác.

Sau một cuộc đời gắn bó với cách mạng từ tuổi thanh niên cho đến khi tóc bạc, đồng chí Tô Ký từ trần năm 1999, hưởng thọ 80 tuổi.

Ngày nay, tên tuổi của ông vẫn được nhân dân quê hương ghi nhớ. Một tuyến đường mang tên Tô Ký chạy qua khu vực Hóc Môn và Quận 12 cũ của Thành phố Hồ Chí Minh. Bên cạnh đó, một trường trung học cơ sở trên địa bàn Hóc Môn cũng được mang tên ông như một sự tri ân đối với người chiến sĩ cách mạng kiên trung đã dành cả cuộc đời cho độc lập dân tộc và sự nghiệp xây dựng đất nước.

Từ người thanh niên từng hai lần vượt ngục giữa vòng vây thực dân, đến vị Tư lệnh Đặc khu Sài Gòn - Chợ Lớn, rồi Chính ủy quân khu và cán bộ lãnh đạo trong thời bình, cuộc đời đồng chí Tô Ký là hình ảnh tiêu biểu của một thế hệ cách mạng đã trải qua gần như trọn vẹn những chặng đường gian khó nhất của lịch sử Việt Nam thế kỷ XX.