Tờ mo nang dùng làm giấy viết: lời nhắn gửi con cháu

Có những dấu mốc cuộc đời không thể đo bằng số năm dài hay ngắn. Với ông ngoại Lường Văn Giá, thời gian theo cán bộ cách mạng, được học những chữ đầu tiên và chính thức trở thành quân nhân mang ý nghĩa vượt xa một thay đổi công việc. Những điều ấy hiện lên trong hồi ký bằng giọng kể mộc mạc.

Điều tôi muốn kể lại cho con cháu từ câu chuyện tờ mo nang dùng làm giấy viết bắt đầu ở một dữ kiện rất cụ thể trong hồi ký. Ông kể đã nhặt các tờ mo nang để tập viết, rồi học đọc, học đếm. Chi tiết về vật liệu học tập đơn sơ ấy cho thấy sự hiếu học trong hoàn cảnh khó khăn. Tôi nghĩ điều đáng trân trọng là ông đã chủ động giữ lại chi tiết đó, thay vì chỉ ghi những thành tích lớn. Nhờ vậy, người đọc có thể suy ngẫm về phẩm chất sống từ trải nghiệm thật chứ không phải từ một tình tiết do người sau tưởng tượng.

Ông ghi các mốc công tác một cách ngắn gọn: cán sự Mường La trong những năm 1956–1958; phục vụ đơn vị chủ lực E148 giai đoạn 1958–1962; tham gia chiến trường Lào những năm 1962–1965. Các ghi chép không diễn tả đầy đủ từng trận đánh hay nhiệm vụ cụ thể. Vì thế, điều có thể kể chắc chắn chính là những mốc mà ông tự lưu lại, cùng suy ngẫm về trách nhiệm của người lính.

Những mốc đời ấy giúp tôi hiểu rằng trưởng thành không đến chỉ nhờ tuổi tác. Nó còn đến từ trách nhiệm, sự tin cậy được trao và nỗ lực học điều mình chưa biết. Người từng thiếu cơ hội cắp sách đến trường đã nhớ mãi cả việc tập viết trên tờ mo nang. Từ chi tiết này, con cháu có thể hình dung rõ hơn giá trị của việc học và cơ hội được phục vụ.

Điều ý nghĩa đối với thế hệ con cháu không phải là cố biến một kỷ niệm thành chiến công, mà là hiểu chính xác trải nghiệm của ông. Khi không có đủ giấy bút, khát vọng học vẫn tìm được chỗ để bắt đầu. Một sự việc nhỏ khi được đặt trong hoàn cảnh thích hợp có thể dạy về nghị lực, tình nghĩa và trách nhiệm. Tôi muốn câu chuyện được lưu giữ đúng tinh thần đó, bởi sự thật của người thân đã đủ sức lay động mà không cần thêu dệt.

Với tôi, câu chuyện này không cần một kết thúc được tô điểm. Chỉ riêng việc một cậu bé từng không có cơ hội học hành đã được học chữ, gia nhập quân đội và đảm nhận công việc đã là chặng đời nhiều ý nghĩa. Ghi nhớ những điều ấy cũng là ghi nhớ những người từng dìu dắt ông trên đường trưởng thành.