TÔ QUANG ĐẨU

Tên khai sinh là Tô Điển, người làng Xuân Cầu, xã Nghĩa Trụ, huyện Mĩ Văn, tỉnh Hưng Yên xuất thân trong một gia đình nhà nho nghèo, giàu truyền thống yêu nước.

Trước khi tham gia hoạt động cách mạng, ông đã từng làm các nghề như: đánh máy chữ cho hãng tàu Bạch Thái Bưởi ở Hải Phòng, sau đó chuyển sang hiệu Xuân An bán hàng tạp hóa ở Kinh Môn, Hải Dương. Tại đây, Tô Quang Đẩu đã tham gia phong trào để tang cụ Phan Châu Trinh. Sau đó, ông lên Hà Nội làm thợ xếp chữ cho nhà in Ngô Tử Hạ và ở cùng với hai anh em ruột Tô Chấn và Tô Hiệu. Đây là thời gian Tô Quang Đẩu có điều kiện tiếp cận nhiều với sách báo cách mạng, nâng cao tinh thần yêu nước.

Trong những năm 1927-1928, Tô Quang Đẩu đã cùng với người anh họ Tô Chấn vào Sài Gòn hoạt động trong tổ chức Việt Nam Quốc dân Đảng do Trần Huy Liệu làm Đảng trưởng. Ông đã từng tham gia truy điệu cụ Lương Văn Can, bán sách báo tuyên truyền chính trị của “Duy Tân thư xã”; “Cường học thư xã” do Trần Huy Liệu sáng lập.

Đầu năm 1930, sau cuộc bạo động của Việt Nam Quốc Dân Đảng ở Yên Bái thất bại, Trần Huy Liệu bị địch bắt, Tô Chấn lên thay làm Trưởng đảng bộ Nam Kỳ. Trong một lần ra Hà Nội để cùng với những đảng viên còn lại ngoài Bắc cải tổ Việt Nam Quốc dân Đảng, biết tin Toàn quyền Nam Dương sang Việt Nam gặp Toàn quyền Đông Dương Pasquier để bàn kế hoạch chống phá cách mạng nước ta, Tô Chấn đã bàn kế hoạch ám sát. Theo kế hoạch, nếu Toàn quyền Nam Dương đến miền Bắc trước thì nhóm Nguyễn Thị Giang thi hành, nếu hắn vào miền Nam trước thì nhóm Tô Chấn thi hành. Công việc đang theo đúng kế hoạch thì thực dân Pháp đã đem Nguyễn Thái Học, Nguyễn Khắc Nhu, Phó Đức Chính ra xử bắn. Khi nghe tin này, vì quá xúc động cô Giang đã về Vĩnh Tường (Vĩnh Yên) tự sát để giữ trọn chữ tín và lòng thủy chung với người đồng chí của mình. Khi nghe tin này, lại được biết qua báo chí Toàn quyền Nam Dương sẽ đến Hà Nội trước, Tô Chấn đã cùng với Tô Quang Đẩu cấp tốc đi tàu ra Hà Nội để thực hiện kế hoạch. Ra đến Hà Nội, hai người đã bắt liên lạc với Phiếm Chu (tức Đỗ Ngọc Du) lúc này đang là Bí thư Thành ủy cộng sản Hà Nội. Tô Chấn đặt kế hoạch với Phiếm Chu về việc ám sát hai viên toàn quyền này. Phiếm Chu không đồng tình và giải thích: “Chúng ta làm cách mạng là để đánh đổ cả chế độ thực dân chứ chúng ta ám sát thằng này, nó sẽ cử thằng khác thay. Giết nó đi để chấn động phong trào thì trái lại nó càng khủng bố mạnh, tăng cường bắt bớ tù đày, làm cho phong trào suy sụp thì có ích gì cho cách mạng, cho nhân dân”. Sau đó, hai anh em Tô Chấn, Tô Quang Đẩu đã hủy bỏ kế hoạch. Tuy nhiên mật thám Pháp vẫn đánh hơi thấy bèn mở cuộc truy lùng và bắt được Tô Chấn kết án tử hình, sau giảm xuống chung thân, đày ra Côn Đảo.

Về Tô Quang Đẩu, sau kế hoạch ám sát hai tên toàn quyền không thành, bị thực dân Pháp truy nã gắt gao, đã lánh về làng Đình Bảng (Bắc Ninh) sau bị lộ lại bí mật di chuyển sang chợ Chờ, Yên Phong (cũng thuộc Bắc Ninh). Sau một thời gian nghe ngóng, Tô Quang Đẩu lại về Hà Nội, làm cho cửa hàng nước mắm của Nguyễn Văn Phổ ở Kim Mã. Tại đây ông gặp lại Tô Hiệu, Trần Huy Liệu từ Côn Đảo và đồng chí Minh ở Liên Xô về. Bắt được liên lạc với những người cộng sản, Tô Quang Đẩu tiếp tục hoạt động cách mạng ở Hà Nội cho đến năm 1938 được Thành ủy Hà Nội giao nhiệm vụ dạy chữ Quốc ngữ cho tổ chức Ái Hữu và làm phóng viên cho tờ báo “Đời nay”.

Tháng 9-1939, chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, chưa kịp rút vào bí mật thì ông bị mật thám bắt và đưa xuống Hải Phòng. Tòa án Hải Phòng đã xử ông 6 tháng tù vì tội tuyên truyền sách báo cách mạng. Hết hạn tù, đang chờ Thành ủy phân công công tác thì lại bị địch bắt và kết án 5 năm tù giam, đày đi nhà tù Sơn La. Trải qua các nhà tù ở Sơn La, Hà Nội, Hải Phòng, Hòa Bình ông vẫn giữ vững khí tiết người chiến sĩ cách mạng. Sau ngày Nhật đảo chính Pháp 9-3-1945, ông được cử làm Xứ ủy viên An toàn khu ở làng Vạn Phúc, thị xã Hà Đông. Đến tháng 8-1945, được Xứ ủy Bắc Kỳ cử xuống phụ trách công tác Đảng ở Hải Phòng, hồi đó đồng chí Trần Quốc Hoàn là Bí thư. Tháng 1-1946, Tô Quang Đẩu làm Chủ tịch Ủy ban hành chính tỉnh Kiến An. Đến tháng 5-1946, lại được điều sang làm Chủ tịch ủy ban Hành chính kiêm Phó Bí thư Tỉnh ủy tỉnh Quảng Yên.

Khi Pháp đánh Hải Phòng, Tô Quang Đẩu làm Phó Chủ tịch Ủy ban kháng chiến khu 3 vừa mới thành lập. Đến năm 1948, làm Khu ủy viên, Phó Chủ tịch Ủy ban hành chính kháng chiến liên khu 10, Bí thư Đảng đoàn chính quyền liên khu. Từ năm 1950-1953, là Ủy viên Ủy ban kiểm tra Trung ương và Thanh tra Chính phủ. Năm 1954, là Ủy viên Hội đồng cung cấp mặt trận Trung ương phục vụ chiến dịch Điện Biên Phủ, phụ trách bộ phận hỏa tuyến từ Sơn La đến Điện Biên. Từ tháng 9-1954, đến tháng 12-1986, là Tham tán đại diện lâm thời Đại sứ quán Việt Nam tại Liên Xô. Từ năm 1957-1975, là Bí thư Đảng đoàn, Thứ trưởng Bộ Nội vụ. Ông mất tháng 11 năm 1990

Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, Tô Quang Đẩu luôn thể hiện là một người có chí khí, sống thanh liêm. Với những công lao đóng góp to lớn cho cách mạng ông đã được Nhà nước tặng Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất, Huy hiệu 50 năm tuổi Đảng. Năm 1991, được truy tặng Huân chương Hồ Chí Minh.