TÔ VĨNH DIỆN: CÂU HỎI LẶNG LẼ BÊN DỐC CHUỐI VÀ VỆT SÁNG BẤT TỬ Ở ĐIỆN BIÊN

TÔ VĨNH DIỆN: CÂU HỎI LẶNG LẼ BÊN DỐC CHUỐI VÀ VỆT SÁNG BẤT TỬ Ở ĐIỆN BIÊN

Có những câu nói cất lên giữa ranh giới mong manh của sự sống và cái chết không chỉ làm lay động trái tim của những người có mặt trong thời khắc ấy, mà còn xé tan màn đêm, hóa thành một lời thề son sắt âm vang qua suốt chiều dài lịch sử dân tộc. Đêm mùng 1 tháng 2 năm 1954, giữa không gian mù sương và hun hút gió lạnh của Dốc Chuối – một con dốc đứng sừng sững trên dải núi rừng Tây Bắc trùng điệp, câu hỏi thều thào nhưng đầy khắc khoải: "Pháo có sao không?" đã cất lên từ lồng ngực gầy gộc đang dập nát của người chiến sĩ pháo cao xạ Tô Vĩnh Diện. Anh cất lời hỏi khi vừa đem toàn bộ thịt xương và sức lực của tuổi ba mươi ra chèn vào bánh xe nặng hơn hai tấn để giữ cho khẩu pháo không bị lao xuống vực sâu. Câu hỏi ấy không cần một sự giải thích dài dòng, bởi nó chứa đựng tất cả sự hy sinh quên mình, trách nhiệm cao cả và tình yêu tha thiết đối với vũ khí của đồng đội, của Tổ quốc.

Tô Vĩnh Diện sinh năm 1924 tại vùng quê nghèo thuộc xã Nông Trường, huyện Nông Cống, tỉnh Thanh Hóa. Cuộc đời anh từ khi cất tiếng khóc chào đời đã gắn liền với cái đói, cái nghèo và nỗi đắng cay của kiếp người nô lệ dưới thời phong kiến, đế quốc. Mới lên tám tuổi – cái tuổi đáng lẽ còn được vòi vĩnh tình thương của cha mẹ và tung tăng chơi đùa cùng bạn bè đồng lứa – Tô Vĩnh Diện đã phải đi làm trẻ ở, chăn trâu, cắt cỏ cho địa chủ trong vùng. Suốt mười hai năm ròng rã sống trong cảnh thiếu ăn, thiếu mặc, chịu đựng biết bao đòn tra tấn và lời mắng chửi tàn nhẫn, người thiếu niên ấy đã sớm nếm trải trọn vẹn sự cay đắng của cuộc đời. Nhưng chính những năm tháng nhọc nhằn, tủi nhục ấy không làm anh gục ngã hay oán hận, mà ngược lại, nó đúc kết nên ở Tô Vĩnh Diện một bản lĩnh kiên cường, sự nhẫn nại phi thường và một tấm lòng nhân hậu, luôn biết thấu hiểu, sẻ chia với những người cùng khổ.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công như một luồng ánh sáng kỳ diệu rọi chiếu vào cuộc đời tăm tối của Tô Vĩnh Diện, mở ra cho anh một chân trời mới của tự do và làm chủ cuộc đời. Năm 1946, anh hào hứng tham gia vào lực lượng dân quân tự vệ ở địa phương, hăng hái cùng bà con xóm làng bảo vệ xóm thôn. Đến năm 1949, khi cuộc kháng chiến chống Pháp bước vào giai đoạn gay go, ác liệt, Tô Vĩnh Diện xung phong nhập ngũ, chính thức trở thành người lính Cụ Hồ. Trong môi trường quân ngũ, anh luôn thể hiện là một người đồng chí gương mẫu, khiêm tốn, chấp hành nghiêm kỷ luật và sẵn sàng nhận về mình những công việc gian khổ, nguy hiểm nhất. Sự chịu khó, chân thành và tinh thần trách nhiệm của anh đã truyền cảm hứng mạnh mẽ cho đồng đội xung quanh.

Tháng 5 năm 1953, khi Quân đội nhân dân Việt Nam quyết định thành lập các đơn vị pháo cao xạ đầu tiên để chuẩn bị cho những trận đánh lớn có tính chất quyết định, Tô Vĩnh Diện được điều động về làm Tiểu đội trưởng một tiểu đội pháo thuộc Pháo cao xạ 37mm. Môi trường binh chủng mới đòi hỏi người chiến sĩ phải nhanh chóng nắm bắt kỹ thuật phức tạp, thao tác chính xác và có sự phối hợp ăn ý tuyệt đối giữa các vị trí trong khẩu đội. Tô Vĩnh Diện lại lao vào học tập với tất cả sự say mê và tinh thần trách nhiệm của một người đi đầu. Anh vừa mày mò nghiên cứu khí tài, vừa kiên nhẫn hướng dẫn từng thao tác cho các chiến sĩ trẻ trong tiểu đội, biến tiểu đội của mình thành một tập thể đoàn kết, tinh nhuệ.

Đầu năm 1954, Chiến dịch Điện Biên Phủ bước vào giai đoạn chuẩn bị then chốt. Để chuẩn bị cho trận đánh lịch sử, hàng ngàn chiến sĩ pháo binh cùng các lực lượng sơn công, bộ binh đã phải thực hiện một nhiệm vụ tưởng chừng như không thể: kéo những khẩu pháo nặng hàng tấn qua hàng trăm cây số đường núi cao, đèo dốc hiểm trở của vùng Tây Bắc để vào trận địa. Địa hình rừng núi Điện Biên Phủ với những con đèo quanh co, bên là vách đá dựng đứng, bên là vực sâu hun hút đã trở thành một thử thách nghiệt ngã đối với sức người. Không có máy kéo hạng nặng, toàn bộ việc di chuyển pháo đều dựa vào sức người, những cuộn dây tời to bằng cổ tay và những chiếc bàn tời thô sơ. Từng nhịp hô "hai ba" vang lên giữa núi rừng trùng điệp, từng giọt mồ hôi rơi xuống hòa vào đất đỏ, những đôi bàn tay rát da chảy máu vẫn bám chặt lấy dây kéo để nhích từng centimet pháo lên dốc.

Sau khi kéo pháo vào vị trí sẵn sàng chiến đấu, trước những chuyển biến mới của tình hình chiến trường, Bộ Chỉ huy Chiến dịch đã đưa ra một quyết định lịch sử đầy khó khăn: thay đổi phương án tác chiến từ "Đánh nhanh thắng nhanh" sang "Đánh chắc tiến chắc". Điều đó có nghĩa là toàn bộ các đơn vị pháo binh phải thực hiện lệnh kéo pháo ra khỏi trận địa, lui về vị trí tập kết an toàn để chuẩn bị lại từ đầu. Việc kéo pháo vào vốn đã gian khổ nghìn trùng, nhưng việc kéo những khẩu pháo nặng hơn hai tấn ra khỏi núi cao, đặc biệt là khi phải đưa pháo xuống những con dốc dài và đứng, lại càng nguy hiểm gấp bội. Khi xuống dốc, pháo trôi theo gia tốc trọng lực rất nhanh, nếu dây tời bị đứt hoặc người điều khiển bàn tời không kịp xử lý, khẩu pháo sẽ lập tức lao thẳng xuống vực sâu, kéo theo cả tính mạng của những người lính đang bám càng pháo.

Đêm mùng 1 tháng 2 năm 1954, đơn vị của Tô Vĩnh Diện nhận lệnh kéo khẩu pháo cao xạ 37mm ra qua khu vực Dốc Chuối. Đêm núi rừng Tây Bắc tối đen như mực, sương mù dày đặc giăng mờ lối đi, mặt đường dốc đứng trơn trượt sau những trận mưa rừng gắt gỏng. Dốc Chuối là một trong những đoạn đường nguy hiểm nhất trên tuyến kéo pháo, với độ nghiêng lớn và một bên là vực thẳm sâu hun hút. Trong không khí căng thẳng nghẹt thở, các chiến sĩ gồng mình giữ dây tời, cẩn trọng nhích từng bước chân để hãm đà trôi của khẩu pháo khổng lồ. Tô Vĩnh Diện cùng đồng đội Lê Văn Chi trực tiếp giữ nhiệm vụ điều khiển càng pháo, hướng lái cho khẩu pháo đi đúng vệt đường hẹp.

Khi khẩu pháo đang từ từ trôi xuống đoạn dốc nguy hiểm nhất thì một sự cố kinh hoàng bất ngờ xảy ra: chiếc dây tời chịu lực chính bất ngờ bị đứt phăng. Tiếng dây cáp đứt gãy vang lên rợn người trong đêm tối. Mất đi điểm giữ duy nhất, khẩu pháo nặng hơn hai tấn lập tức mất kiểm soát, lao đi cuồn cuộn xuống dốc hướng về phía vực thẳm. Trong khoảnh khắc ngàn cân treo sợi tóc ấy, pháo thủ Lê Văn Chi bị càng pháo hất văng xuống vực. Khẩu pháo khổng lồ tiếp tục chao đảo, trôi tự do với tốc độ ngày càng nhanh, đe dọa cuốn phăng tất cả những người lính trên đường trôi của nó và rơi xuống vực sâu vô tận.

Trong giây phút sinh tử chỉ tính bằng phần nghìn giây, khi ranh giới giữa bản năng tự vệ cá nhân và trách nhiệm bảo vệ vũ khí của Tổ quốc đặt ra khốc liệt nhất, Tô Vĩnh Diện đã không một chút đắn đo hay do dự. Anh buông tay lái, lấy hết sức lực của tuổi ba mươi khỏe mạnh đẩy mạnh càng pháo hướng về phía vách đá núi để cản đà trôi. Nhưng đà lao quá lớn của khối thép hơn hai tấn vẫn kéo khẩu pháo trôi tiếp. Không một suy tính thiệt hơn, Tô Vĩnh Diện đã dũng cảm lao cả thân mình vào phía dưới bánh xe pháo. Anh ngã xuống, biến thịt xương và lồng ngực của mình thành một tấm đệm sống, một vật cản kiên cường ngáng chặt lấy bánh xe đang lăn dốc.

Thân thể của Tô Vĩnh Diện bị bánh xe nặng hai tấn chèn qua. Lực cản phi thường từ sự hy sinh của anh cùng với việc càng pháo được đẩy lệch hướng đã khiến khẩu pháo khựng lại, va đập vào vách núi rồi dừng lại ngay bên mép vực thẳm. Khẩu pháo cao xạ vô giá của đơn vị được giữ lại nguyên vẹn, không một chi tiết nào bị hư hại. Khi đồng đội bàng hoàng lao đến, gạt nước mắt gạt chiếc bánh xe nặng nề ra để nâng Tô Vĩnh Diện dậy, anh đã bị thương vô cùng nặng nề, lồng ngực dập nát và máu chảy xối xả. Mọi người nghẹn ngào gọi tên anh trong đầm đìa nước mắt. Giữa nỗi đau đớn thể xác tột cùng, Tô Vĩnh Diện từ từ mở mắt, dồn chút hơi thở tàn cặn còn lại để thều thào hỏi đồng đội một câu duy nhất: "Pháo có sao không?".

Câu hỏi giản dị mà nhói lòng ấy vang lên giữa đêm Dốc Chuối trơ trọi gió rét, rồi anh nhẹ nhàng trút hơi thở cuối cùng trong vòng tay nghẹn ngào của các bạn chiến đấu. Tô Vĩnh Diện ra đi khi tuổi đời vừa tròn ba mươi – cái tuổi đang độ sung sức nhất của một người thanh niên. Tấm lòng vì nước vì dân, sự hy sinh quên mình của anh đã hóa thành ngọn đuốc rực sáng, tiếp thêm sức mạnh thần kỳ cho toàn thể cán bộ, chiến sĩ trên chiến trường Điện Biên Phủ.

Tấm gương hy sinh anh dũng của Tô Vĩnh Diện đã ngay lập tức lan tỏa khắp các mặt trận, trở thành nguồn động viên tinh thần to lớn để các đơn vị pháo binh vượt qua mọi gian khổ, đưa pháo vào trận địa an toàn, bắn rơi hàng loạt máy bay địch, góp phần làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ "lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu". Ngày 7 tháng 5 năm 1955, Tô Vĩnh Diện vinh dự được Đảng và Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân và Huân chương Quân công hạng Nhì.

Bảy mươi năm đã trôi qua kể từ đêm Dốc Chuối lịch sử năm nào. Con đường kéo pháo gian khổ xưa nay đã phủ xanh màu cỏ cây của núi rừng Tây Bắc, Dốc Chuối năm xưa giờ đã trở thành một di tích lịch sử ghi dấu chiến công phi thường của thế hệ cha anh. Thế nhưng, câu hỏi "Pháo có sao không?" của Anh hùng liệt sĩ Tô Vĩnh Diện thì vẫn sống mãi trong tâm khảm của hàng triệu người dân Việt Nam. Đó không chỉ là câu hỏi về sự an nguy của một khẩu pháo, mà là lời khẳng định đinh thép về tinh thần trách nhiệm, về tình yêu Tổ quốc vượt lên trên cả sự sống cá nhân. Hình ảnh người chiến sĩ lấy thân mình chèn bánh xe pháo đã trở thành một tượng đài vĩnh cửu về lòng kiên trung, về sự dâng hiến trọn vẹn của tuổi trẻ Việt Nam cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và bình yên của quê hương.