Tô Vĩnh Diện, người khẩu đội trưởng lấy thân mình chèn pháo
Khẩu đội trưởng pháo cao xạ hy sinh khi cứu pháo trong chiến dịch Điện Biên Phủ, ngày nay tên ông được đặt cho trường học và một đơn vị phòng không.
Khi nói về chiến thắng Điện Biên Phủ, người ta thường nhắc đến Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Ít người biết rằng thắng lợi ấy còn được làm nên bởi những chiến sĩ và khẩu đội trưởng như Tô Vĩnh Diện, người đã lấy thân mình chèn pháo để cứu khẩu pháo và đồng đội.
Những khẩu pháo phải kéo ra
Chỉ 11 ngày sau khi nhận nhiệm vụ, ngày 26/1/1954, Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Chỉ huy trưởng chiến dịch, đã quyết định đổi phương châm từ "đánh nhanh, giải quyết nhanh" sang "đánh chắc, tiến chắc". Theo hồi ký của ông, đây là một quyết định rất khó khăn. Hệ quả là công tác chuẩn bị phải làm lại, và các khẩu pháo vừa đưa lên các trận địa phải được kéo ra vị trí an toàn. Theo chính bài viết trích hồi ký của đại tướng trên Báo Hà Tĩnh, việc kéo pháo ra còn gian nan hơn kéo pháo vào: máy bay địch bắn phá, những đoạn đường trống phải kéo ban đêm, dây pháo có lúc đứt. Khẩu đội trưởng Tô Vĩnh Diện hy sinh khi cứu pháo trong điều kiện ấy.
Một quê Thanh Hóa
Báo Văn hóa cho biết quê ông ở xã Nông Trường, huyện Triệu Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Các bài báo không nêu năm sinh, ngày nhập ngũ hay năm truy phong của ông; chỉ có thể nói chắc ông là khẩu đội trưởng một khẩu pháo cao xạ, được gọi là Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và Anh hùng liệt sĩ.
Ngày 1/2/1954
Theo lời của cụ Phạm Ngọc Yên (sinh năm 1931), người được điều lên thay vị trí khẩu đội trưởng, Tô Vĩnh Diện hy sinh ngày 1/2/1954. Ngày này được ghi trong một nguồn và phù hợp với thời điểm kéo pháo ra sau quyết định ngày 26/1/1954. Các bài báo đều nhắc hành động cốt lõi của ông là "lấy thân mình chèn pháo": ông đã dùng chính cơ thể để bảo vệ khẩu pháo và đồng đội. Hành động ấy được viết lại trong phù điêu của công trình tưởng niệm ông tại quê.
Ảnh: Mztourist, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons. Pháo cao xạ trưng bày tại Bảo tàng Điện Biên Phủ. Ảnh minh họa hiện vật, không phải ảnh nhân vật.
Những nơi mang tên ông
Trường tiểu học Tô Vĩnh Diện (quận Đống Đa, Hà Nội): đã mang tên ông khoảng 65 năm (tính đến 2025). Đầu tháng 5/2025, trường khởi công công trình tri ân ở quê ông gồm phù điêu cảnh lấy thân chèn pháo, chân dung đá quý, bàn thờ và khu lưu niệm gia đình, hoàn thành sau khoảng ba tuần.
Đoàn Phòng không H24: đơn vị có tiền thân là đại đội mà ông từng là khẩu đội trưởng, nay mang tên ông.
Cụm tượng đài bộ đội kéo pháo bằng tay trên sườn núi Pha Sung, bản Nà Nhạn, Điện Biên: dài 24 m, rộng 8 m, cao 12,5 m, làm bằng đá xanh xứ Thanh, tác giả điêu khắc Tạ Quang Bạo, khánh thành trước 7/5/2009. Cụm tượng mô phỏng cảnh trung đội pháo binh của ông kéo pháo vào trận địa.
Điều đọc để nhớ
Một học sinh nhỏ nói với phóng viên Báo Văn hóa rằng em biết Tô Vĩnh Diện đã hy sinh để đồng đội giữ được khẩu pháo. Câu nói ngắn ấy có lẽ là cách ngắn gọn nhất để kể về ông. Chiến thắng ngày 7/5/1954 được làm nên bởi quyết định của tư lệnh, nhưng cũng bởi những người như ông, người đã đặt khẩu pháo lên trước chính mình.
Nguồn tham khảo: (1) Đại tướng Võ Nguyên Giáp và "quyết định khó khăn nhất" ở Điện Biên Phủ, Báo Hà Tĩnh, 7/5/2024 (https://baohatinh.vn/dai-tuong-vo-nguyen-giap-va-quyet-dinh-kho-khan-nhat-o-dien-bien-phu-post266045.html). (2) Nguyễn Linh, Hành trình trở về nguồn cội của một ngôi trường mang tên Tô Vĩnh Diện, Báo Văn hóa, 25/5/2025 (https://baovanhoa.vn/doi-song/hanh-trinh-tro-ve-nguon-coi-cua-mot-ngoi-truong-mang-ten-to-vinh-dien-136711.html). (3) Lê Trọng Hùng, Ký ức trên mường Trời, Luật sư Việt Nam, 5/1/2021 (https://lsvn.vn/ky-uc-tren-muong-troi-a21499.html). (4) Sáng mãi Điện Biên Phủ, Báo Pháp luật Việt Nam, 6/5/2009 (https://baophapluat.vn/sang-mai-dien-bien-phu-post88724.html).
Nguồn ảnh: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Viet_Minh_AAA_artillery_at_the_Dien_Bien_Phu_Museum.jpg
