Tô Vĩnh Diện – "Thà hy sinh, quyết bảo vệ pháo"

Tô Vĩnh Diện sinh năm 1924 tại xã Nông Trường, huyện Nông Cống (nay thuộc huyện Triệu Sơn), tỉnh Thanh Hóa, trong một gia đình nông dân nghèo. Từ nhỏ ông đã phải đi ở cho địa chủ để kiếm sống. Sau Cách mạng Tháng Tám, năm 1946 ông tham gia dân quân địa phương, và năm 1949 xung phong vào bộ đội.

Tháng 12/1953, chuẩn bị cho chiến dịch Điện Biên Phủ, ông được điều về làm tiểu đội trưởng pháo cao xạ 37 ly thuộc Đại đội 827, Tiểu đoàn 394, Trung đoàn pháo cao xạ 367. Từ giữa tháng 1/1954, đơn vị phải kéo pháo bằng tay qua những con dốc cao, vực sâu để đưa pháo vào trận địa. Trên chặng đường ấy, ông thường xung phong cầm lái càng pháo ở những đoạn khó nhất.

Đêm 31/1 rạng sáng 1/2/1954, trời mưa to, đường trơn. Khi kéo pháo xuống dốc Chuối, một con dốc dài và hẹp, hai sợi dây tời bất ngờ bị đứt, khẩu pháo nặng hàng tấn lao nhanh về phía vực. Tô Vĩnh Diện hô đồng đội: "Thà hy sinh, quyết bảo vệ pháo!", rồi buông tay lái, lao lên phía trước, dùng thân mình chèn vào bánh pháo. Khẩu pháo nghiêng vào sườn núi và dừng lại. Khi đồng đội kéo ông ra, ông chỉ kịp hỏi: "Pháo có việc gì không?" rồi trút hơi thở cuối cùng, vào khoảng 2 giờ 30 phút sáng 1/2/1954.

Ngày 7/5/1956, Tô Vĩnh Diện được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và Huân chương Quân công hạng Nhì. Khẩu pháo 37 ly mà ông hy sinh để bảo vệ hiện được trưng bày tại Bảo tàng Phòng không – Không quân, và năm 2012 được công nhận là Bảo vật quốc gia đợt 1. Tên ông được đặt cho nhiều trường học và đường phố trên cả nước.