“Tôi muốn được về Nam Bộ” – Quyết định của người giảng viên trẻ Ca Lê Hiến

Phần 1: Trước khi có Lê Anh Xuân, đã có một Ca Lê Hiến của giảng đường

Ca Lê Hiến sinh ngày 5-6-1940 tại Bến Tre, trong một gia đình trí thức yêu nước.

Cha ông là Ca Văn Thỉnh, nhà giáo, nhà nghiên cứu văn học và một cán bộ hoạt động cách mạng.

Tuổi thơ của Ca Lê Hiến đã gắn với chiến khu.

Năm 1954, ông theo gia đình tập kết ra miền Bắc.

Ông học tại các trường dành cho học sinh miền Nam, sau đó vào Khoa Lịch sử, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Theo tư liệu của Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, ông thuộc khóa 3, học từ năm 1959 đến 1963.

Nhưng có một điều rất đáng chú ý:

Ca Lê Hiến không chỉ là một sinh viên học sử.

Ông đã làm thơ.

Năm 1960, bài “Nhớ mưa quê hương” của ông đoạt giải Nhì cuộc thi thơ của báo Văn nghệ.

Từ đây, một người thanh niên đang học lịch sử bắt đầu được biết đến như một cây bút trẻ.

Nhưng quê hương miền Nam vẫn ở rất xa.

Khoảng cách ấy không chỉ là hàng nghìn cây số.

Đó còn là khoảng cách của một đất nước đang bị chia cắt bởi chiến tranh.

Ở Hà Nội, Ca Lê Hiến học về lịch sử.

Nhưng ở miền Nam, lịch sử mà ông từng học trong sách đang diễn ra trước mắt những người thân, đồng bào và những người cùng quê với ông.

Có lẽ chính điều đó khiến câu hỏi “mình sẽ làm gì cho quê hương?” ngày càng trở nên cấp thiết.

Chú thích ảnh: Chân dung và tư liệu về Ca Lê Hiến – sau này là nhà thơ Lê Anh Xuân. Nguồn: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – ĐHQGHN, Bảo tàng Văn học Việt Nam và các tư liệu văn học. Ảnh chân dung là tư liệu thật về nhân vật.

Phần 2: Một người thầy trẻ đang có một tương lai rất khác

Sau khi tốt nghiệp, Ca Lê Hiến được Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội giữ lại làm cán bộ giảng dạy tại Khoa Lịch sử.

Đây là một vị trí đáng mơ ước đối với một người trẻ.

Ông có thể tiếp tục đứng trên giảng đường.

Tiếp tục nghiên cứu lịch sử.

Tiếp tục viết.

Và quan trọng hơn, ông còn được định hướng đi nghiên cứu sinh ở nước ngoài để phục vụ lâu dài cho ngành giáo dục đại học.

Nếu chỉ nhìn từ bên ngoài, con đường phía trước của Ca Lê Hiến khá rõ ràng.

Một nhà sử học trẻ.

Một giảng viên đại học.

Một người có năng lực chuyên môn.

Một người đã bắt đầu được biết đến trong văn chương.

Nhưng trong chính thời điểm ấy, ông lại nghĩ về một con đường hoàn toàn khác.

Trở về Nam.

Không phải về thăm quê.

Không phải về vài tháng.

Mà trở về nơi đang có chiến tranh.

Trong hồ sơ cán bộ viết ngày 5-5-1964, Ca Lê Hiến đã ghi rất rõ nguyện vọng của mình: ông muốn về Nam Bộ tham gia kháng chiến cùng đồng bào quê hương. Ông cũng cho biết nếu trở về, ông có thể dạy các môn khoa học xã hội, làm báo hoặc tham gia công tác văn học nghệ thuật.

Đây là một chi tiết cực kỳ quan trọng.

Bởi nó cho thấy:

ông không nghĩ rằng về Nam đồng nghĩa với việc vứt bỏ tất cả những gì mình đã học.

Ngược lại.

Ông muốn mang chính kiến thức của mình về nơi cần nó.

Một nhà sử học có thể dạy học.

Một nhà giáo có thể xây dựng giáo dục.

Một người làm thơ có thể viết.

Một người trí thức có thể tham gia công tác văn hóa.

Và nếu cần, ông muốn được trực tiếp chiến đấu.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và môi trường giảng dạy đại học những năm đầu thập niên 1960. Nguồn: tư liệu của Đại học Quốc gia Hà Nội và các kho ảnh lịch sử. Không khẳng định những người trong ảnh là đồng nghiệp trực tiếp của Ca Lê Hiến nếu nguồn không xác nhận.

Phần 3: “Nguyện vọng và quyết tâm của tôi là được về Nam Bộ”

Trong hồ sơ cán bộ của Ca Lê Hiến có một đoạn rất quan trọng.

Ông viết:

“Nguyện vọng và cũng là quyết tâm của tôi là được về Nam Bộ tham gia kháng chiến cùng bà con quê hương trong ấy.”

Đây không phải lời nói được kể lại sau chiến tranh.

Nó nằm trong hồ sơ cán bộ của ông.

Và chính hồ sơ ấy đã được Bảo tàng Văn học Việt Nam giới thiệu khi kể lại quá trình ông xin đi B.

Ca Lê Hiến còn viết rằng chuyên môn của mình là giảng dạy lịch sử thế giới cổ đại ở Đại học Tổng hợp Hà Nội.

Nhưng nếu về miền Nam, ông có thể dạy các môn khoa học xã hội.

Ông cũng có khả năng làm báo hoặc sáng tác thơ.

Và ông muốn được tham gia công tác văn học nghệ thuật.

Cuối cùng, ông viết:

“Tôi có thể đi bất cứ đâu khi Đảng cần đến.”

Những câu chữ ấy cho thấy một điều rất rõ:

ông không chỉ xin được về quê.

Ông xin được phục vụ ở nơi cần mình nhất.

Và ông không đặt ra một điều kiện rằng phải được làm đúng nghề của mình.

Dạy học cũng được.

Làm báo cũng được.

Làm văn nghệ cũng được.

Đi đến nơi nào cần cũng được.

Đó là tâm thế của một trí thức trẻ trong một thời kỳ mà chiến tranh đã khiến những lựa chọn cá nhân gắn chặt với vận mệnh đất nước.

Phần 4: Vì sao ông quyết định trở về?

Nếu gom các tài liệu đã được công bố lại, có thể thấy quyết định của Ca Lê Hiến xuất phát từ nhiều yếu tố gắn với nhau, chứ không nên giản lược thành một lý do duy nhất.

Thứ nhất: Quê hương miền Nam đối với ông không phải một khái niệm xa xôi

Ông sinh ra ở Bến Tre.

Tuổi thơ của ông gắn với kháng chiến.

Gia đình ông có truyền thống tham gia cách mạng.

Năm 1954, ông phải rời miền Nam để tập kết ra Bắc.

Vì vậy, miền Nam không phải một chiến trường mà ông chỉ biết qua báo chí.

Đó là quê hương của ông.

Thứ hai: Ông muốn trực tiếp góp sức

Hồ sơ năm 1964 cho thấy ông không muốn chỉ đứng từ xa quan sát và viết.

Ông muốn trở về.

Muốn làm việc.

Muốn tham gia.

Muốn đến nơi mà đất nước đang cần.

Thứ ba: Ông có ý thức rất rõ về trách nhiệm của một người trí thức

Điều này thể hiện ngay trong cách ông trình bày nguyện vọng.

Ông không nói:

“Về Nam tôi sẽ chỉ làm thơ.”

Ông nói mình có thể dạy học, làm báo, làm văn nghệ.

Nói cách khác:

ông muốn đem những gì mình có để phục vụ chiến trường.

Và cuối cùng: chiến tranh đã khiến lựa chọn ấy trở thành một thôi thúc

Các tư liệu về ông đều nhấn mạnh rằng cuối năm 1964, khi chiến tranh lan rộng, ông quyết định trở về miền Nam.

Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn gọi đó là một quyết định “thoả lòng ước mong”.

Có lẽ không cần thêm những lời quá lớn.

Chỉ cần nhìn vào hồ sơ.

Nhìn vào quyết định điều động.

Nhìn vào ngày ông thực sự lên đường.

Chúng ta đã có đủ câu trả lời.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Bến Tre và chiến trường miền Nam trong những năm đầu thập niên 1960. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam, tư liệu lịch sử địa phương và các kho ảnh lịch sử. Ảnh nhằm đặt quyết định của Ca Lê Hiến trong bối cảnh quê hương ông đang chiến đấu.

Phần 5: Không phải một cuộc bỏ đi – mà là một cuộc trở về

Có một cách nói thường được dùng khi kể về thế hệ này:

“xếp bút nghiên lên đường đánh giặc”.

Cách nói ấy có sức gợi.

Nhưng với Ca Lê Hiến, nếu chỉ nói ông “bỏ giảng đường để đi đánh giặc” thì vẫn chưa đủ chính xác.

Bởi theo Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, khi đi B cuối năm 1964, ông không phải đơn giản là từ bỏ nghề giáo.

Ông đi với tư cách một nhà giáo, một nhà sử học trong đoàn cán bộ gồm nhiều ngành: giáo dục, văn hóa, y tế, điện ảnh…

Nhiệm vụ của đoàn là góp phần phát triển giáo dục ở các vùng giải phóng và chuẩn bị xây dựng đội ngũ giảng viên cho một trường đại học trên căn cứ địa của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam.

Nói cách khác:

Ca Lê Hiến mang giảng đường Hà Nội vào chiến trường.

Trong hành trang của ông không chỉ có quần áo và vật dụng cá nhân.

Theo tư liệu giới thiệu Nhật ký Lê Anh Xuân, ba lô của ông còn có sách giáo trình và chuyên luận.

Đó là một hình ảnh rất đẹp.

Một người thầy chuẩn bị đi vào chiến trường…

vẫn mang theo sách.

Bởi ông biết:

Chiến tranh cần người cầm súng.

Nhưng một đất nước sau chiến tranh cũng cần người dạy học.

Cần trường học.

Cần tri thức.

Cần những người xây dựng lại cuộc sống.

Và có lẽ Ca Lê Hiến đã nhìn thấy cả hai nhiệm vụ ấy.

Chú thích ảnh: Tư liệu về các đoàn cán bộ, trí thức miền Bắc vào Nam trong những năm chiến tranh. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam, tư liệu lưu trữ và các cơ quan báo chí. Không xác nhận những người trong ảnh là thành viên cụ thể của đoàn Ca Lê Hiến nếu nguồn không ghi rõ.

Phần 6: Ngày 16-9-1964 – quyết định đã được chấp thuận

Ca Lê Hiến đã viết nguyện vọng.

Nhưng mong muốn cá nhân chưa phải là quyết định cuối cùng.

Ngày 16-9-1964, ông nhận quyết định của Bộ Giáo dục điều động về Ủy ban Thống nhất Trung ương để chuẩn bị vào miền Nam. Bảo tàng Văn học Việt Nam hiện lưu giữ và giới thiệu hồ sơ liên quan đến quyết định này.

Đến đây, con đường đã được xác định.

Không còn là:

“Có nên đi không?”

Mà trở thành:

“Chuẩn bị đi như thế nào?”

Một người giảng viên trẻ của Đại học Tổng hợp Hà Nội bắt đầu chuẩn bị cho một chuyến đi mà ông biết trước sẽ vô cùng gian khổ.

Và cũng có thể nguy hiểm đến tính mạng.

Nhưng ông đã lựa chọn.

Cuối tháng 12 năm ấy, ông lên đường.

Theo một tư liệu của Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ngày 22-12-1964, Ca Lê Hiến bắt đầu hành trình đi B với bí danh Lê Lan Xuân.

Một cái tên mới.

Một cuộc đời mới.

Và một con đường xuyên qua Trường Sơn đang chờ phía trước.

Phần 7: Lên đường – từ “Ca Lê Hiến” thành “Lê Lan Xuân”

Khi chuẩn bị vào Nam, những người trong đoàn phải sử dụng tên mới để bảo đảm bí mật.

Ca Lê Hiến mang tên Lê Lan Xuân.

Theo tư liệu của Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, tên này được ghép từ tên của ông và người bạn gái Bùi Xuân Lan, rồi đảo lại thành “Lan Xuân”. Sau khi vào chiến trường, ông sử dụng bút danh Lê Anh Xuân.

Một cái tên mới.

Nhưng quê hương cũ.

Một con người rời Hà Nội.

Nhưng đang trở về nơi mình sinh ra.

Cuộc hành quân vào Nam kéo dài khoảng ba tháng.

Đường Trường Sơn lúc ấy không phải con đường của những chuyến xe du lịch hôm nay.

Đó là những dốc núi.

Những con suối.

Những khu rừng.

Những trận mưa.

Những ngày mang vác nặng.

Những nguy hiểm luôn ở phía trước.

Theo hồi ức được Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn giới thiệu, Ca Lê Hiến có vóc dáng thư sinh, sức khỏe không thật tốt, nhưng vẫn cố gắng hoàn thành cuộc hành quân.

Đây mới là thử thách đầu tiên.

Chưa tới chiến trường.

Chỉ riêng việc đi tới chiến trường đã là một cuộc thử thách.

Chú thích ảnh: Tư liệu về tuyến Trường Sơn và các đoàn cán bộ, chiến sĩ hành quân vào Nam trong những năm 1960. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho ảnh lịch sử. Ảnh dùng để tái hiện điều kiện hành quân, không khẳng định Ca Lê Hiến xuất hiện trong ảnh nếu nguồn không xác nhận.

Phần 8: Người thầy mang sách vượt Trường Sơn

Có một hình ảnh rất đáng nhớ:

ba lô của Ca Lê Hiến nặng vì sách.

Theo tư liệu của Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ông vào Nam không phải với tư cách một người chỉ biết làm thơ.

Ông là một nhà sử học.

Một nhà giáo.

Và nhiệm vụ ban đầu của ông gắn với giáo dục.

Điều đó làm câu chuyện của ông khác đi.

Ông không đi vào chiến trường để tìm một “chất liệu văn chương”.

Ông đi để làm việc.

Sau khi vào Nam, ông công tác tại Tiểu ban Giáo dục thuộc Ban Tuyên huấn Trung ương Cục miền Nam, rồi chuyển sang Hội Văn nghệ Giải phóng.

Và từ đây, hai con người trong ông dần hòa vào nhau:

nhà giáo – nhà sử học Ca Lê Hiến

và

nhà thơ – chiến sĩ Lê Anh Xuân.

Ông mang tri thức đến chiến khu.

Nhưng chiến khu cũng đem đến cho ông những trải nghiệm mà không một giảng đường nào có thể dạy.

Ông gặp những bà mẹ miền Nam.

Những người du kích.

Những chiến sĩ.

Những người dân sống dưới bom đạn.

Những con người mà ông từng chỉ có thể hình dung qua khoảng cách của quê hương bị chia cắt.

Bây giờ họ đứng ngay trước mắt ông.

Và ông bắt đầu viết về họ.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Lê Anh Xuân và hoạt động văn nghệ, giáo dục tại chiến trường miền Nam. Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam, Đại học Quốc gia Hà Nội và các tư liệu báo chí.

Phần 9: Từ giảng viên sử học đến nhà thơ Lê Anh Xuân

Có một điều đáng chú ý:

Lê Anh Xuân không xuất hiện từ con số không khi vào chiến trường.

Ca Lê Hiến đã làm thơ từ trước.

Bài “Nhớ mưa quê hương” đã được giải thưởng năm 1960.

Nhưng chiến trường đã cho thơ ông một thế giới hoàn toàn khác.

Ở đó, ông không còn chỉ nhớ miền Nam.

Ông sống trong miền Nam.

Ông nhìn thấy những gì chiến tranh đã làm với quê hương mình.

Và ông gặp những con người đang chống lại chiến tranh.

Từ đó, những bài thơ như “Trở về quê nội”, “Dáng đứng Việt Nam” và nhiều sáng tác khác dần hình thành nên chân dung một nhà thơ – chiến sĩ.

Bảo tàng Văn học Việt Nam nhận xét rằng chỉ trong chưa đầy bốn năm ở chiến trường, Lê Anh Xuân đã để lại những tác phẩm có giá trị, đặc biệt là những trang viết về con người miền Nam và những người đã hy sinh vì đất nước.

Đây chính là điều mà Ca Lê Hiến có lẽ không thể có được nếu ông chỉ ở lại giảng đường.

Không phải vì giảng đường không quan trọng.

Mà bởi có những điều chỉ có thể hiểu khi trực tiếp sống cùng con người trong hoàn cảnh của họ.

Và ông đã lựa chọn đi đến nơi ấy.

Chú thích ảnh: Tư liệu chân dung và hoạt động của nhà thơ – chiến sĩ Lê Anh Xuân tại chiến trường. Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam, Đại học Quốc gia Hà Nội và các tư liệu văn học.

Phần 10: Điều ông không thể biết khi rời giảng đường

Ngày Ca Lê Hiến rời Hà Nội, ông không thể biết mình sẽ sống được bao lâu ở miền Nam.

Ông cũng không thể biết mình sẽ trở thành Lê Anh Xuân – cái tên mà nhiều thế hệ sau này sẽ nhớ.

Không thể biết mình sẽ viết “Dáng đứng Việt Nam”.

Không thể biết bài thơ ấy sẽ sống lâu hơn mình.

Và càng không thể biết rằng chưa đầy bốn năm sau, ông sẽ hy sinh.

Ngày 24-5-1968, Lê Anh Xuân hy sinh tại ấp Phước Quảng, xã Phước Lợi, huyện Cần Đước, Long An, trong một trận càn của quân đội Mỹ. Ông mới 28 tuổi.

Như vậy, từ ngày ông rời Hà Nội cuối năm 1964 đến ngày hy sinh chỉ khoảng hơn ba năm.

Một khoảng thời gian rất ngắn.

Nhưng đó là khoảng thời gian ông đã sống một cuộc đời khác:

từ giảng đường…

đến Trường Sơn…

đến chiến khu…

đến những trang nhật ký…

đến những bài thơ…

đến những trận đánh.

Và cuối cùng, đến cái chết.

Chú thích ảnh: Tư liệu về địa bàn Cần Đước, Long An và các hoạt động tưởng niệm Lê Anh Xuân. Nguồn: tư liệu địa phương, Đại học Quốc gia Hà Nội và báo chí Việt Nam. Ảnh hiện nay được dùng để xác định không gian lịch sử, không dựng lại khoảnh khắc hy sinh.

Lời kết: Vì sao Ca Lê Hiến rời giảng đường?

Câu hỏi ban đầu là:

Vì sao Ca Lê Hiến đang là một giảng viên trẻ ở Hà Nội, có cơ hội đi nghiên cứu sinh ở nước ngoài, lại quyết định trở về miền Nam năm 1964?

Câu trả lời không nằm trong một câu nói duy nhất.

Nó nằm trong cả cuộc đời ông.

Ông sinh ra ở Bến Tre.

Lớn lên trong kháng chiến.

Tập kết ra Bắc.

Học tập.

Trở thành giảng viên.

Được giữ lại trường.

Có một con đường nghề nghiệp rõ ràng trước mắt.

Nhưng miền Nam vẫn là quê hương.

Và chiến tranh ở đó vẫn đang diễn ra.

Đến năm 1964, Ca Lê Hiến đã không muốn chỉ đứng nhìn từ xa.

Ông viết vào hồ sơ:

“Nguyện vọng và cũng là quyết tâm của tôi là được về Nam Bộ tham gia kháng chiến cùng bà con quê hương trong ấy.”

Đó là câu trả lời rõ nhất.

Ông muốn trở về với quê hương.

Nhưng điều đáng quý là ông không nghĩ trở về nghĩa là từ bỏ tri thức.

Ông muốn đem nghề giáo.

Đem lịch sử.

Đem văn chương.

Đem khả năng làm báo.

Đem tất cả những gì mình có đến nơi cần nó.

Vì thế, câu chuyện của Ca Lê Hiến không nên chỉ được kể như câu chuyện của một người “bỏ giảng đường đi đánh giặc”.

Đúng hơn, đó là câu chuyện của một trí thức trẻ mang giảng đường vào chiến khu.

Ông mang theo sách.

Mang theo giáo trình.

Mang theo kiến thức.

Và rồi chiến trường dạy ông những bài học mà không giáo trình nào có thể dạy.

Ông nhìn thấy người dân miền Nam.

Nhìn thấy những bà mẹ.

Những người lính.

Những người đã hy sinh.

Và từ những gì nhìn thấy, ông viết.

Ca Lê Hiến dần trở thành Lê Anh Xuân.

Nhà giáo trở thành chiến sĩ.

Nhà sử học trở thành nhà thơ của chiến trường.

Và người thanh niên 24 tuổi ngày nào rời Hà Nội cuối năm 1964 cuối cùng nằm lại ở Long An khi mới 28 tuổi.

Chúng ta không thể biết nếu Ca Lê Hiến ở lại Hà Nội thì ông sẽ trở thành ai.

Có thể là một nhà sử học nổi tiếng.

Có thể là một giáo sư.

Có thể là một nhà thơ lớn.

Những điều đó không ai biết.

Nhưng chúng ta biết một điều:

Lê Anh Xuân đã lựa chọn con đường mà ông tin là cần thiết trong thời đại của mình.

Và lựa chọn ấy đã khiến ông mất đi một cuộc đời dài hơn.

Đổi lại, ông để lại những trang viết.

Những bài thơ.

Những hình ảnh về người dân và người lính miền Nam.

Và một cái tên đã trở thành ký ức của nhiều thế hệ.

Điều khiến câu chuyện này xúc động không phải là chúng ta nên ca ngợi chiến tranh.

Hoàn toàn ngược lại.

Càng hiểu những người như Lê Anh Xuân, chúng ta càng hiểu chiến tranh đã lấy đi của đất nước những gì.

Một giảng viên trẻ.

Một nhà thơ đang trưởng thành.

Một người con của Bến Tre.

Một người có thể đã sống thêm hàng chục năm và cống hiến rất nhiều cho giáo dục, lịch sử, văn học.

Nhưng ông đã không có cơ hội ấy.

Vì vậy, khi hôm nay chúng ta đứng trong một giảng đường yên bình…

Khi một sinh viên có thể đọc sách mà không phải nghe tiếng bom…

Khi một giảng viên có thể nghiên cứu lịch sử trong một đất nước thống nhất…

Hãy nhớ rằng đã từng có những người như Ca Lê Hiến rời giảng đường để đi vào một cuộc chiến mà họ biết có thể không trở về.

Và chính vì vậy, hòa bình càng trở nên quý giá.

Không phải bởi những câu chuyện chiến tranh cần được lãng mạn hóa.

Mà bởi chúng ta hiểu được cái giá của nó.

Ca Lê Hiến đã rời giảng đường Hà Nội năm 1964.

Nhưng ông không bỏ lại tri thức.

Ông mang tri thức theo mình.

Và rồi ông để lại cho đất nước một di sản khác:

Lê Anh Xuân.

Một nhà giáo.

Một nhà sử học.

Một nhà thơ.

Một chiến sĩ.

Một người con đã trở về với miền Nam.

Và một tuổi trẻ đã nằm lại để hôm nay đất nước có thể sống trong hòa bình.

Chú thích ảnh: Bộ ảnh kết thúc gồm chân dung Lê Anh Xuân, hồ sơ đi B của Ca Lê Hiến, tư liệu về Đại học Tổng hợp Hà Nội và hình ảnh hoạt động của ông tại chiến trường. Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III và Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – ĐHQGHN. Trong đó, hồ sơ đi B là nguồn đặc biệt quan trọng để xác định động cơ, trình tự và quyết định vào Nam của Ca Lê Hiến.