TÔI TRỞ VỀ NAM (TRƯƠNG THÀNH HỶ)

Năm 1954 tập kết ra Bắc, chúng tôi được tập trung về Tổng cục Chính trị. Quân đội chưa có ngành điện ảnh, nên lần lượt các anh em điện ảnh trong Nam ra, chuyển về Xưởng phim thuộc Bộ Văn hoá. Chỉ còn là một nhóm nhỏ gồm Vũ Ba, Phạm Tranh, Việt Hiền, Đoàn Tý và tôi ở lại quân đội công tác cho Bảo tàng quân đội, báo Hình ảnh quân đội và báo Quân đội nhân dân.

Năm năm sau, 1959, quân đội mới thành lập Xưởng phim và tôi được trở về công tác ngành quay phim, nghề cũ của tôi. Ban giám đốc Xưởng phim phân công tôi quay phim tư liệu. Phim tư liệu nhằm vào những đề tài còn bí mật chưa được đưa ra công khai, đòi hỏi ngươi quay phim có phẩm chất, đồng thời biết giữ bí mật. Những anh em còn trẻ không mấy gì thích loại đề tài này.

Thế là tôi lần lượt đi Lào hết đợt này đến đợt khác. Khi thì đi phụ quay cho anh Như Ái, về sau tôi đi độc lập. Bộ đội Việt - Lao giải phóng Cánh Đồng Chum, địch núng thế, ta phát huy thắng lợi giải phóng tỉnh Văng Viêng. Tôi được phép nhận về những chiến lợi phẩm thuộc ngành chuyên môn như máy chiếu và phim 16mm.

Từ năm 1961, Sư đoàn 338 trở thành hậu cứ huấn luyện, tập kết và tổ chức đưa anh em trở về Miền Nam. Địch gọi đây là căn cứ "biệt kích 338". Xưởng phim quân đội tổ chức một đoàn làm phim về các hoạt động của sư đoàn nay, gồm anh Trần Việt - đạo diễn trưởng đoàn, Phùng Đệ và tôi quay phim, đồng chí Tân lái xe. Làm phim này quả thật không thú vị gì. Đây là hậu phương lớn lo người, lo của cho tiền tuyến lớn, chuyện quốc gia đại sự bí mật chết người. Từ quay phim, tráng phim đến thành phẩm đều có bảo vệ đi kèm từng công đoạn một. Hết đoàn này tập trung huấn luyện lên đương về Nam lại đến đoàn khác. Các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước đều đến thăm đoàn, từ Bác Tôn Đức Thắng, đồng chí Đại tướng Võ Nguyên Giáp, đồng chí Phạm Hùng.

Do nhu cầu công tác, đồng chí Trần Việt được rút về nhận phim khác Còn lại tôi, Phùng Đệ và Tấn lái xe phải leo đẽo theo hoài. Tự nhiên, dù không muốn, trong con người tôi vẫn tích luỹ qua nhiều "bí mật quốc gia", cứ đà này thì còn lâu mới có điều kiện về Nam!

Tháng 10 năm 1962, nhân kỷ niệm 45 năm Cách mạng Tháng Mười Nga, Liên Xô gửi tặng Hải quân nhân dân Việt Nam một đội hải thuyền. Tư liệu đặc biệt này lại đến tay anh Bằng và tôi. Nhưng đây cũng là duyên may cho tôi khi được bố trí đi trên chiếc hải thuyền chiến lợi phẩm do dân quân du kích Miền Nam bắt sống từ tay giặc Pháp và được gặp Trung tướng Trần Văn Trà. Tôi đã nhiều lần hân hạnh gặp và thu hình ảnh Trung tướng tại Sư đoàn 338, khi đồng chí đến thăm và tiễn đưa các đoàn quân bí mật trở về Nam. Chưa kịp chào hỏi thì đồng chí đã hỏi ngày:

- "Xưởng phim quân đội đã cử đội quay nào vào Nam chưa?"

- "Thưa đồng chí, Xưởng phim đã chọn năm đồng chí người Miền Nam đưa đi đào tạo và đã lên đường cùng với bên dân sự do anh Hiền Liên (Cao Thành Nhơn) và Trần Nhu, căn cứ vào thời gian xuất phát thì nay đã đến.

- "Riêng đồng chí Hỷ, đồng chí có muốn đi không?".

Câu hỏi trúng ngay "tim đen" của tôi rồi tranh thủ dịp may hiếm có, khi tàu chạy trên Vịnh Hạ Long đã đề đạt vởi Trung tướng một số vấn đề về công tác tổ chức điện ảnh cho Giải phóng quân Miền Nam và nhờ đồng chí có ý kiến với Tổng cục Chính trị để tôi được đi mà không ràng buộc vì tư liệu quốc gia.

Sau chuyến đi hải quân về ít lâu, một hôm, Chi uỷ và Ban giám đốc Xưởng mời tôi lên. Bước vào phòng, tôi đã thấy các đồng chí ngồi đầy đủ cả. Không khí trang nghiêm khác hẳn mọi hôm. Đồng chí Bí thư phổ biến cho đồng chí Trần Anh Tra và tôi: một người về Quân khu 5, một người về Nam Bộ. Tôi đã đoán trước nội dung buổi họp nên không có gì ngạc nhiên.

Thế là công tác ở Xưởng phim quân đội chỉ được 3 năm, tôi đã âm thầm rời Xưởng không một lời chào hỏi tiễn đưa với những người đáng bậc thầy, đáng bậc đàn anh, có người ít tuổi hơn nhưng tài năng sắc sảo tôi thường lưu ý học tập. Sau khi chiến tranh kết thúc không bao giờ tôi gặp lại anh Bằng vì anh đã hy sinh trên chiến trường Quảng Trị năm 1972.

Những năm tháng tuy ngắn ngủi ở Xưởng phim Quân đội nhân dân Việt Nam những thắm thiết tình đồng chí và thật quý giá cho trình độ nghề nghiệp của tôi. Số nhà 17 Lý Nam Đế, Xưởng phim quân đội, nơi tôi và các anh em phát triển nghề nghiệp, và cũng chính là cái nôi cho Xưởng phim quân giải phóng B2 mà tôi phụ trách sau này.