TÓM TẮC TIỂU SỬ VÀ QUÁ TRÌNH HOẠT ĐỘNG CÁCH MẠNG CỦA LIỆT SỸ NGUYỄN SANH, LIỆT SĨ HUỲNH SÓT

Đồng chí Nguyễn Sanh, sinh năm 1924, quê quán thôn Cẩm Toại Đông, xã Hòa Phong, huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng. Là con của mẹ VNAH Nguyễn Thị Tý và cha là liệt sỹ Nguyễn Nhung, vợ là bà Phan Thị Tham được phong tặng Mẹ Việt Nam anh hùng.

Đồng chí Huỳnh Sót. sinh năm 1920 là chồng của Mẹ Việt Nam anh hùng Phạm Thị Nhu, là cha của liệt sỹ Huỳnh Tạo người cùng thôn với đồng chí Nguyễn Sanh.

Trước năm 1945, hai đồng chí tham gia vào lực lượng thanh niên dân quân, cùng nhân dân tham gia cướp chính quyền thực dân phong kiến. Sau ngày cách mạng thành công năm 1946, thực dân Pháp xâm lược nước ta lần thứ hai. Hưởng ứng lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh toàn quốc kháng chiến “Thà hi sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ”,“Hỡi đồng bào cả nước ai có súng dùng súng, ai có gươm dùng gươm, ai không có súng thì dùng cuốc, thuổng, gậy gộc. Trẻ già, trai gái đều phải đứng lên cứu quốc”. Hai đồng chí đã xung phong vào lực lượng dân quân địa phương. Từ năm 1949 đồng chí Nguyễn Sanh được xã đội Hòa Khương giao cho nhiệm vụ làm vùng đội trưởng, đồng chí Huỳnh Sót làm vùng đội phó ấp đông xã Hòa Khương (tương đương xã đội bây giờ).

Từ khi lãnh đạo phong trào tại địa phương hai đồng chí đã có những tài “Xuất quỹ nhập thần” làm cho kẻ thù khiếp sợ. Nhất là bọn tay sai bán nước và giặc Pháp ở đồn Túy Loan. Trong năm 1949 và đầu năm 1950, Đội du kích do hai đồng chí chỉ huy đã đột kích vào đồn Túy Loan, phá cầu phục kích diệt hơn 20 tên Pháp và tay sai nên bọn chúng tìm đủ mọi cách treo giải thưởng cho những ai bắt được hai đồng chí.

Vào ngày 02/03/1951, bọn điệp báo chỉ điểm bọn tay sai dẫn Pháp đi càn tại Xóm Mít Cồn Đai, bị bất ngờ nên đồng chí Nguyễn Sanh bị sa vào tay giặc. Bị bắt cùng đồng chí còn có hai đồng đội là đồng chí Ẩm và đồng chí Giản cùng hai cơ sở nữa là Lê Thị Liễu và Trần Thị Yên người cùng thôn. Trong thời gian năm ngày bắt được, bọn chúng dùng mọi cực hình tra tấn rất dã man. Ban ngày chúng đem ra chôn sống 2 phần chỉ chừa đầu phơi nắng, ban đêm tra khảo nhưng đồng chí nhận hết tội về mình bảo những người cùng bị bắt khai hết cho mình đồng chí. Mặt khác, bọn tay sai bắt cả gia đình cha, mẹ, vợ, con lên uy hiếp dụ dỗ để đồng chí đầu hàng và khai ra những đồng đội có liên quan, có quan hệ với cách mạng nhưng đồng chí vẫn quyết một lòng không khai. Đến ngày 7/02/1951 chúng không khuất phục được đồng chí và dẫn đồng chí lên Cấm Chu Hương để giết. Trong lúc dẫn đi trên đường từ đồn Túy Loan đến Cấm Chu Hương và khoản 9 giờ sáng cha, mẹ, vợ và nhân dân cùng đưa tiễn. Người ta thấy bộ đồ áo đen dân quân đã ngã sang màu đỏ máu vì tra tấn. Đồng chí dặn dò gởi lại vợ con cho cha mẹ và hô vang khẩu hiệu trên đường đi cho đến hơi thở cuối cùng.

Sau khi đồng chí Nguyễn Sanh hi sinh, đồng chí Huỳnh Sót tiếp tục thay thế đảm nhận nhiệm vụ lãnh đạo lực lượng dân quân trong vùng chiến đấu đánh địch. Đặc biệt trong trận đánh Gò Tranh, cùng ông Trần Hiển - Xã đội trưởng và một số anh em du kích phục bắt tên Việt gian, các đồng chí nằm giữa đồng Gò Tranh Lớn, nấp hầm công sự chờ giết tên Việt gian. Đồng thời tham gia nhiều trận đánh táo bạo, xuất quỷ nhập thần làm cho địch bao phen khiếp vía.

Sau hơn một tháng đồng chí Nguyễn Sanh hy sinh ngày 14/04/1951, bị điệp báo chỉ điểm bọn Pháp và tay sai đến vây và khui hầm tại nhà bà Thủ Long, chúng bắn đồng chí Lê Long, Phạm Đình Nghiêm hy sinh, còn đồng chí Phan Thôi chúng đem đi thủ tiêu. Riêng đồng chí Huỳnh Sót bọn Việt gian rất căm ghét nên chúng tra tấn rất dã man nhưng chúng không khai thác được gì. Sau chúng dẫn về nhà bắt gia đình và hàng xóm tới xem. Chúng giết bằng cách trói chặt đồng chí trên một tấm ván có bốn tên giặc đè giữ, một tên chặt đầu, máu ra lai láng. Sau đó bọn chúng cắm đầu trên cây nhọn tại giếng lỡ trước nhà thờ Tộc Lê Trung nhằm uy hiếp tinh thần của nhân dân ta. Nhưng bọn chúng đã lầm, nhân dân ta không những không khiếp sợ mà còn nung nấu căm thù giặc. Nhiều thanh niên xung phong tham gia du kích bộ đội diệt giặc giữ nước báo thù, nhân dân vô cùng thương tiếc viết thành thơ.

Anh Sanh, anh Sót kiên cường

Giặc đem chặt đầu miệng vẫn còn tươi

Khăn tang quấn chặt trên đầu

Thù chồng chưa trả, thù con chất đầy.

Hai đồng chí hy sinh anh dũng nhân dân trong xã vô cùng thương tiếc vì mất đi hai người chiến sỹ kiên cường với tinh thần dũng cảm và lòng yêu nước cùng nhân dân đánh địch. Sau khi hai đồng chí hy sinh Đảng bộ, chính quyền xã Hòa Khương đã làm lễ truy điệu trọng thể và phát động phong trào học tập nêu gương hai đồng chí trên toàn xã. Phát huy truyền thống cách mạng của gia đình, hai người con duy nhất của hai đồng chí tiếp tục tham gia cách mạng trong thời kháng chiến chống Mỹ và đội du kích Hòa Hưng và đã hy sinh anh dũng vào năm 1969, được công nhận liệt sỹ. Vợ hai đồng chí tham gia hoạt động cơ sở cách mạng được nhà nước phong tặng Mẹ Việt Nam anh hùng và gia đình liệt sỹ có công chống Mỹ Cứu nước.

Hai Đồng chí được Nhà nước tặng thưởng Huy chương kháng chiến chống Pháp hạng Nhất. Tấm gương của hai liệt sỹ vẫn ngời sáng để thế hệ trẻ hôm nay học tập và noi theo.

Gia đình cung cấp tư liệu