TÔN MINH LAI – NGƯỜI ANH HÙNG GIỮ BÍ MẬT GIỮA LÒNG SÀI GÒN
TÔN MINH LAI – NGƯỜI ANH HÙNG GIỮ BÍ MẬT GIỮA LÒNG SÀI GÒN
Tôn Minh Lai, tên thật là Võ Ngọc Minh, bí danh Trần Trung Kiên, mật danh M.40, sinh năm 1903 tại Thủ Dầu Một, tỉnh Sông Bé, nay thuộc tỉnh Bình Dương. Ông tham gia cách mạng từ tháng 3-1947 và từng hoạt động trong lực lượng Vệ quốc đoàn, làm công tác giao liên, quân báo. Sau năm 1954, trước yêu cầu của cách mạng, ông ở lại miền Nam tiếp tục hoạt động trong điều kiện địch tăng cường kiểm soát, bắt bớ và đàn áp những người kháng chiến. Đây cũng là giai đoạn mở đầu cho một chặng đường hoạt động đặc biệt của người chiến sĩ tình báo với một phương tiện tưởng như hết sức bình thường: chiếc xích lô.
Sau khi mất liên lạc với tổ chức, Tôn Minh Lai phải tìm cách tồn tại hợp pháp giữa lòng địch để tiếp tục chờ cơ hội nối lại liên lạc. Ông chọn nghề đạp xích lô. Công việc này cho phép ông đi lại trên đường phố Sài Gòn một cách hợp pháp, đồng thời tạo điều kiện tiếp xúc với nhiều khu vực và nhiều tầng lớp nhân dân. Từ năm 1955 đến năm 1975, chiếc xích lô trở thành phương tiện gắn bó với hoạt động của ông trong suốt hai thập niên. Nó vừa giúp ông kiếm sống, vừa là phương tiện đưa đón cán bộ và vận chuyển tài liệu phục vụ hoạt động tình báo.
Năm 1967, Tôn Minh Lai nối lại được liên lạc với tổ chức và nhận nhiệm vụ. Trong bối cảnh địch kiểm soát gắt gao các tuyến đường ở Sài Gòn - Chợ Lớn, ông phải hết sức thận trọng trong từng chuyến đi. Những tài liệu quan trọng được cất giấu kín trên chiếc xích lô rồi chuyển đến các cơ sở theo những phương thức đã được tổ chức quy định. Vẻ ngoài của một người đạp xích lô lớn tuổi giúp ông hòa vào cuộc sống thường ngày của thành phố, qua đó thực hiện nhiệm vụ mà không để lộ thân phận.
Trong Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, tình hình Sài Gòn trở nên đặc biệt căng thẳng. Các tuyến đường bị kiểm soát, quân cảnh và mật vụ tăng cường tuần tra, khám xét. Tôn Minh Lai vẫn tìm cách thực hiện những chuyến liên lạc, chuyển nhận tài liệu giữa nội thành và cơ sở bên ngoài. Ông đồng thời xây dựng và duy trì các cơ sở giao liên, góp phần giữ cho đường dây liên lạc hoạt động trong những điều kiện rất khó khăn.
Trong nhiều năm hoạt động, ông đã chuyển giao cho tổ chức nhiều tài liệu, tin tức quan trọng liên quan đến kế hoạch quân sự của đối phương. Những thông tin thu thập được từ các cơ sở trong lòng địch được đưa ra căn cứ, góp phần phục vụ công tác nghiên cứu, đánh giá tình hình và xây dựng kế hoạch tác chiến. Chiếc xích lô mang biển số S-1938 vì thế trở thành một hiện vật đặc biệt, gắn với một chặng đường hoạt động âm thầm của người chiến sĩ tình báo giữa lòng Sài Gòn.
Cuối năm 1974, đầu năm 1975, khi tình hình chiến trường chuyển biến nhanh chóng, Tôn Minh Lai tiếp tục nhận nhiệm vụ chuyển một tấm bản đồ Sài Gòn - Gia Định có đánh dấu những vị trí đóng quân của quân đội và chính quyền Sài Gòn ra căn cứ. Tài liệu này phục vụ công tác nghiên cứu, chuẩn bị cho cuộc tiến công vào Sài Gòn. Trong mùa Xuân năm 1975, ông tiếp tục thực hiện nhiệm vụ giao liên, đưa đón cán bộ và chuyển nhận tài liệu, góp phần bảo đảm thông tin liên lạc trong thời điểm có ý nghĩa quyết định của cuộc kháng chiến.
Điều đáng quý ở Tôn Minh Lai là phần lớn công việc của ông diễn ra âm thầm, không phải những trận đánh trực tiếp ngoài chiến trường. Người chiến sĩ tình báo phải giữ bí mật về thân phận, kiên trì hoạt động lâu dài và luôn đặt yêu cầu an toàn của tổ chức lên hàng đầu. Trong suốt quá trình hoạt động, ông đã thể hiện sự gan dạ, mưu trí, sáng tạo và lòng trung thành với cách mạng.
Sau ngày đất nước thống nhất, những đóng góp của Tôn Minh Lai được Nhà nước ghi nhận. Ông được tặng thưởng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có Huân chương Chiến công Giải phóng hạng Nhất, Huân chương Chiến công Giải phóng hạng Ba và được công nhận nhiều lần là Chiến sĩ thi đua. Ngày 6-11-1978, ông được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Tôn Minh Lai qua đời năm 1992, hưởng thọ 89 tuổi. Sau khi ông qua đời, chiếc xích lô mang biển số 1938 vẫn được lưu giữ như một hiện vật lịch sử đặc biệt tại Bảo tàng Tổng cục II. Từ một phương tiện lao động bình dị trên đường phố Sài Gòn, chiếc xích lô đã trở thành chứng tích gắn với hơn hai thập niên hoạt động của một chiến sĩ tình báo quân đội.
Câu chuyện về Tôn Minh Lai cho thấy trong chiến tranh, có những chiến công không diễn ra giữa tiếng súng nơi chiến trường mà được tạo nên từ sự bình tĩnh, kiên trì và trí tuệ của những con người hoạt động âm thầm. Hình ảnh người chiến sĩ tình báo trong vai một ông già đạp xích lô giữa lòng Sài Gòn đã trở thành một câu chuyện đặc biệt trong lịch sử tình báo quốc phòng Việt Nam. Chiếc xích lô S-1938 hôm nay không chỉ là một hiện vật bảo tàng, mà còn nhắc nhớ về một con người đã dành nhiều năm cuộc đời để hoàn thành nhiệm vụ trong những điều kiện vô cùng khắc nghiệt.
