Tôn Thất Lập: khi tiếng hát trở thành sức mạnh của tuổi trẻ

Cuối năm 1966, giữa những ngày phong trào học sinh, sinh viên miền Nam dâng cao, một người nhạc sĩ trẻ ở Huế viết nên “Hát cho dân tôi nghe”. Bài hát không được tạo ra cho sân khấu lộng lẫy hay phòng hòa nhạc yên tĩnh. Nó sinh ra giữa những cuộc xuống đường, trong khát vọng hòa bình và độc lập của một thế hệ đang sống giữa chiến tranh. Tên người viết là Tôn Thất Lập, và ca khúc ấy về sau trở thành dấu ấn mở đầu cho phong trào âm nhạc “Hát cho đồng bào tôi nghe”.

Tôn Thất Lập sinh ngày 25 tháng 2 năm 1942 tại Huế. Thành phố của sông Hương và những lớp trầm tích văn hóa đã nuôi dưỡng ở ông sự nhạy cảm với âm thanh, nhưng chính thực tế đất nước chia cắt mới khiến người thanh niên ấy hiểu âm nhạc không thể đứng ngoài đời sống. Khi nhiều đô thị miền Nam sôi động bởi các phong trào đấu tranh của học sinh, sinh viên, ông trưởng thành từ chính không khí đó. Cây đàn và bản nhạc đối với ông không chỉ là phương tiện biểu diễn; chúng có thể tập hợp con người, nói hộ điều đám đông cùng nghĩ và giúp những người trẻ nhận ra họ không đơn độc.

“Hát cho dân tôi nghe” được viết khi Tôn Thất Lập mới 24 tuổi. Sức sống của bài hát nằm ở sự trực tiếp và chân thành: người viết không hát cho riêng mình mà hướng tiếng hát đến nhân dân, đến quê hương đang chịu đau thương. Khi ca khúc được truyền từ người này sang người khác, nó không còn thuộc riêng tác giả. Nó trở thành tiếng nói chung trong các giảng đường, sân trường và những cuộc xuống đường. Một bài hát chỉ dài vài phút nhưng có thể kết nối hàng trăm, hàng nghìn người cùng chung nhịp bước.

Từ tác phẩm ấy, phong trào “Hát cho đồng bào tôi nghe” phát triển thành một hiện tượng đặc biệt trong đời sống thanh niên đô thị miền Nam. Tôn Thất Lập cùng những người bạn âm nhạc viết và phổ biến các ca khúc có tinh thần đấu tranh, trong đó có “Xuống đường”, tác phẩm ông viết chung với nhạc sĩ Lưu Hữu Phước. Những bài hát được cất lên không phải để con người quên hiện thực mà để họ nhìn thẳng vào hiện thực, giữ lòng can đảm và tin rằng tiếng nói của tuổi trẻ có ý nghĩa đối với vận mệnh đất nước.

Điều đáng nhớ ở Tôn Thất Lập là ông không xem cảm xúc sôi nổi của phong trào như một khoảnh khắc nhất thời. Sau những năm hoạt động, ông ra Bắc học tại Nhạc viện Hà Nội, bồi đắp kiến thức chuyên môn cho năng khiếu và trải nghiệm đã có. Sau đó, ông trở lại miền Nam làm công tác văn hóa của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam. Hành trình ấy cho thấy một lựa chọn bền bỉ: từ người sáng tác trong phong trào trở thành một nhạc sĩ được đào tạo, nhưng dù ở hoàn cảnh nào, ông vẫn đặt sáng tạo nghệ thuật trong mối liên hệ với nhân dân.

Đất nước thống nhất mở ra một giai đoạn mới. Người nhạc sĩ từng viết những khúc hát xuống đường tiếp tục tìm âm thanh cho công cuộc xây dựng. Ông viết về quê hương, tuổi trẻ, tình yêu và những đổi thay của cuộc sống. “Trị An âm vang mùa xuân” ra đời trong không khí xây dựng công trình thủy điện Trị An, mang tiết tấu mạnh mẽ, trẻ trung và được xem là một thử nghiệm giàu sức sống với chất rock Việt Nam. Nếu những bài ca thời chiến thôi thúc con người cùng đứng lên, thì tác phẩm thời bình của ông khơi dậy niềm vui lao động và niềm tin vào tương lai.

Kho tàng sáng tác của Tôn Thất Lập không chỉ có âm hưởng hùng tráng. Những ca khúc như “Tình ca mùa xuân”, “Tình ca tuổi trẻ”, “Mưa thì thầm”, “Cô bé dễ thương” hay “Tình yêu mãi mãi” cho thấy một tâm hồn giàu chất trữ tình. Ông có thể đi từ nhịp bước mạnh mẽ của đám đông đến những rung động riêng tư, nhưng giữa hai mạch cảm xúc ấy vẫn có một điểm chung: sự trẻ trung và lòng yêu cuộc sống. Với ông, yêu một con người, yêu một mùa xuân hay yêu đất nước không phải những tình cảm tách rời; tất cả đều bắt nguồn từ khát vọng con người được sống tốt đẹp hơn.

Đầu thập niên 1990, khi nhạc ngoại chiếm ưu thế trên nhiều sân khấu, Tôn Thất Lập cùng các nhạc sĩ trong nhóm “Những người bạn” góp phần làm mới đời sống ca khúc Việt Nam. Nhóm quy tụ những tên tuổi như Trịnh Công Sơn và nhiều tác giả thành phố, mang đến những sáng tác gần gũi với công chúng trẻ. Đồng nghiệp nhớ về Tôn Thất Lập như một người điềm đạm, kín đáo nhưng có tiếng nói nghề nghiệp vững vàng, có khả năng hòa nhập với nhiều thế hệ. Ông không chỉ sáng tác mà còn góp phần tạo môi trường để âm nhạc Việt tiếp tục đến với người nghe trong hoàn cảnh mới.

Trong sự nghiệp hơn 60 năm, Tôn Thất Lập đảm nhiệm nhiều trọng trách: Phó Chủ tịch Hội Âm nhạc Thành phố Hồ Chí Minh, Phó Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam và Tổng Biên tập Tạp chí Âm nhạc Việt Nam. Ông tham gia Ban Chấp hành Hội Nhạc sĩ Việt Nam qua nhiều khóa. Những vị trí ấy cho thấy đóng góp của ông vượt khỏi số lượng ca khúc; ông còn dành công sức cho hoạt động nghề nghiệp, kết nối đội ngũ sáng tác và vun bồi đời sống âm nhạc của thành phố cũng như cả nước.

Sáng ngày 26 tháng 7 năm 2023, nhạc sĩ Tôn Thất Lập qua đời tại Thành phố Hồ Chí Minh, khép lại cuộc đời 81 năm và một hành trình sáng tác kéo dài hơn sáu thập niên. Chỉ ít tháng trước đó, ông vẫn xuất hiện trong một đêm nhạc mang tên “Hát cho dân tôi nghe”, mái tóc đã bạc nhưng ký ức về phong trào tuổi trẻ còn nguyên vẹn. Tháng 8 cùng năm, Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức chương trình “Tôn Thất Lập – Vang mãi những bài ca” để tưởng nhớ và nhìn lại những điểm son trong sự nghiệp của ông.

Di sản Tôn Thất Lập gợi một bài học giản dị mà sâu sắc: nghệ thuật có thể bắt đầu từ tài năng cá nhân, nhưng chỉ thật sự sống lâu khi tìm được đường đến cộng đồng. Ông đã dành cả đời để giữ lời hẹn nằm ngay trong tên ca khúc nổi tiếng nhất của mình — hát cho dân mình nghe. Qua chiến tranh và hòa bình, qua tiếng gọi xuống đường và nhịp sống dựng xây, âm nhạc của ông luôn chọn đứng về phía con người, đánh thức lòng yêu nước bằng giai điệu thay vì những lời giáo huấn khô cứng.

Một tiếng hát không thể tự mình chấm dứt chiến tranh hay xây xong một công trình. Nhưng nó có thể giúp con người can đảm bước ra khỏi im lặng, tin vào người bên cạnh và cùng hướng tới một ngày mai tốt hơn. Đó là ý nghĩa bền lâu của câu chuyện Tôn Thất Lập: khi nghệ sĩ lắng nghe nhịp đập của nhân dân, bài hát có thể vượt khỏi khuôn nhạc để trở thành ký ức của cả một thế hệ.