Tôn Thất Thuyết (1839–1913)

Tôn Thất Thuyết sinh năm 1839, thuộc dòng dõi hoàng tộc nhà Nguyễn. Ông làm quan trong triều đình Huế vào thời kì thực dân Pháp từng bước mở rộng quyền kiểm soát ở Việt Nam.

Sau khi Pháp đánh chiếm nhiều vùng lãnh thổ và áp đặt các điều ước bất bình đẳng, triều đình nhà Nguyễn xuất hiện những quan điểm khác nhau về cách ứng phó. Một bộ phận chủ trương thỏa hiệp để duy trì triều đình, trong khi những người khác muốn tiếp tục kháng chiến.

Tôn Thất Thuyết thuộc nhóm chủ trương chống Pháp. Ông cùng một số đại thần tìm cách củng cố lực lượng quân sự, chuẩn bị đối phó với sự can thiệp ngày càng sâu của Pháp vào triều đình.

Đêm 4 rạng sáng 5 tháng 7 năm 1885, lực lượng do Tôn Thất Thuyết chỉ huy tiến công quân Pháp tại Huế. Cuộc tiến công không thành công, quân Pháp phản công và chiếm ưu thế trong kinh thành.

Sau biến cố, Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi rời kinh đô, hướng về vùng núi Quảng Trị. Từ đây, triều đình kháng chiến được hình thành trong điều kiện vô cùng khó khăn.

Tôn Thất Thuyết góp phần thúc đẩy việc ban Chiếu Cần Vương, kêu gọi các văn thân, sĩ phu và nhân dân đứng lên giúp vua chống Pháp, khôi phục quyền tự chủ. Chiếu Cần Vương trở thành lời hiệu triệu có ảnh hưởng lớn, tạo cơ sở tinh thần cho nhiều cuộc khởi nghĩa ở các địa phương.

Trước sức ép của quân Pháp, phong trào kháng chiến gặp nhiều khó khăn. Vua Hàm Nghi sau đó bị bắt năm 1888 và bị đưa đi lưu đày. Tôn Thất Thuyết tiếp tục rời Việt Nam sang Trung Quốc, tìm cách duy trì hoạt động và liên hệ với những lực lượng có thể hỗ trợ phong trào.

Ông qua đời năm 1913 tại Trung Quốc. Dù phong trào Cần Vương cuối cùng thất bại, nó đã thể hiện ý chí kháng chiến mạnh mẽ của nhiều tầng lớp nhân dân và góp phần duy trì truyền thống đấu tranh chống thực dân.