Tôn Thất Thuyết – Đại thần chủ chiến, linh hồn của phong trào Cần Vương

ôn Thất Thuyết (1839 - 1913) xuất thân từ tầng lớp hoàng tộc triều Nguyễn. Đứng trước họa xâm lăng của thực dân Pháp, trong khi phần lớn triều đình nhà Nguyễn tỏ ra hèn nhát, mang tư tưởng cầu hòa và liên tiếp ký các hiệp ước dâng đất cho giặc (Hòa ước Quý Mùi 1883, Hòa ước Giáp Thân 1884), Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường nổi lên là những đại thần kiên quyết đứng đầu phe chủ chiến. Với cương vị là Thượng thư bộ Binh, Phụ chính đại thần, nắm giữ binh quyền, Tôn Thất Thuyết đã âm thầm chuẩn bị lực lượng, xây dựng các sơn phòng bí mật ở vùng rừng núi, tích trữ lương thảo, đúc vũ khí sẵn sàng cho một cuộc đối đầu sinh tử.

Đêm ngày 4 rạng sáng 5 tháng 7 năm 1885, nhận thấy thái độ chèn ép ngày càng trắng trợn của chỉ huy Pháp tại Huế, Tôn Thất Thuyết quyết định ra tay trước. Ông hạ lệnh cho quân đội triều đình bất ngờ nổ súng tấn công tòa Khâm sứ và đồn Mang Cá của quân Pháp. Dù quân ta chiến đấu vô cùng anh dũng, nhưng do vũ khí thô sơ và chiến thuật chưa hợp lý, quân Pháp đã nhanh chóng tổ chức phản công, tràn vào kinh thành tàn sát đẫm máu.

Kinh thành thất thủ, Tôn Thất Thuyết không đầu hàng. Ông mạnh dạn phò tá vị vua trẻ Hàm Nghi rời bỏ ngai vàng rực rỡ, xuất bôn lên chiến khu Tân Sở (Quảng Trị). Tại đây, ngày 13/7/1885, nhân danh vua Hàm Nghi, Tôn Thất Thuyết đã thảo và ban bố "Chiếu Cần Vương" kêu gọi văn thân, sĩ phu và nhân dân cả nước đứng lên giúp vua cứu nước. Ý nghĩa lịch sử của Tôn Thất Thuyết là vô cùng vĩ đại: ông đã khơi mào cho một cuộc kháng chiến quy mô toàn quốc kéo dài hơn chục năm, rũ bỏ sự nhu nhược của triều đình, thổi bùng lên ngọn lửa yêu nước và khí tiết của dân tộc Việt Nam trước họa ngoại xâm.