TÔN THẤT THUYẾT – NGƯỜI ĐƯA VUA HÀM NGHI RỜI KINH THÀNH, MỞ ĐẦU PHONG TRÀO CẦN VƯƠNG

Năm 1839, tại vùng Phú Mộng bên dòng sông Bạch Yến của kinh thành Huế, Tôn Thất Thuyết ra đời trong một gia đình thuộc hoàng tộc nhà Nguyễn. Cha ông là Đề đốc Tôn Thất Đính, còn bản thân ông là cháu đời thứ năm của Hiền vương Nguyễn Phúc Tần.

Nhưng Tôn Thất Thuyết không đi theo con đường của một hoàng thân chỉ sống trong nhung lụa.

Cuộc đời ông gắn chặt với binh nghiệp.

Năm 1869, ông giữ chức Án sát Hải Dương. Sau đó, ông được giao nhiều nhiệm vụ liên quan đến quân sự ở các tỉnh phía Bắc. Những năm tháng làm việc trong quân đội giúp ông có kinh nghiệm về tổ chức lực lượng, điều binh và hiểu rõ tình hình đất nước trong một giai đoạn đầy biến động.

Đó cũng là thời điểm Việt Nam phải đối mặt với một đối thủ ngày càng mạnh: thực dân Pháp.

Sau những thất bại quân sự và các hiệp ước được ký dưới sức ép của Pháp, chủ quyền của triều Nguyễn ngày càng bị thu hẹp. Trong triều đình Huế hình thành sự đối lập giữa những người muốn tiếp tục chống Pháp và những người chủ trương hòa hoãn.

Tôn Thất Thuyết trở thành nhân vật nổi bật của phe chủ chiến.

Sau khi vua Tự Đức qua đời, ông giữ chức Phụ chính đại thần và Thượng thư Bộ Binh, nắm quyền chỉ huy quân sự quan trọng trong triều đình. Trong bối cảnh Pháp ngày càng tìm cách khống chế triều đình Huế, ông bí mật chuẩn bị lực lượng cho một cuộc đối đầu.

Một trong những việc quan trọng nhất là xây dựng căn cứ Tân Sở ở Quảng Trị.

Tân Sở được lựa chọn làm nơi dự phòng nếu kinh thành Huế không còn an toàn. Vũ khí, lương thực và một số trang bị được chuyển dần về đây. Các tuyến đường lên căn cứ cũng được chuẩn bị. Tất cả diễn ra trong điều kiện phải giữ bí mật trước sự theo dõi của người Pháp.

Tôn Thất Thuyết hiểu rằng một khi quân Pháp kiểm soát hoàn toàn kinh thành Huế, khả năng chống cự của triều đình sẽ gần như không còn.

Vì vậy, ông chuẩn bị cho một cuộc đối đầu mà chính ông cũng biết rằng nguy cơ thất bại là rất lớn.

Tháng 6/1885, tướng De Courcy của Pháp đến Huế với mục tiêu gây sức ép, buộc triều đình phải giải tán lực lượng quân sự và loại bỏ những người thuộc phe chủ chiến. Tôn Thất Thuyết trở thành một trong những mục tiêu hàng đầu của phía Pháp.

Không khí tại kinh thành Huế ngày càng căng thẳng.

Quân Pháp đóng tại đồn Mang Cá và Tòa Khâm sứ. Trong khi đó, lực lượng triều đình bí mật chuẩn bị trận địa. Đại bác được bố trí trên thành, quân lính được tập hợp, các cửa thành được kiểm soát.

Rồi đêm ấy đến.

Đêm 4 rạng sáng 5/7/1885, Tôn Thất Thuyết ra lệnh cho quân triều đình tấn công các vị trí của quân Pháp tại Huế, trong đó có khu vực đồn Mang Cá và Tòa Khâm sứ. Đây là một cuộc tấn công bất ngờ nhằm giành thế chủ động trước khi phía Pháp có thể khống chế hoàn toàn triều đình.

Nhưng quân Pháp có ưu thế về vũ khí và tổ chức.

Cuộc tấn công của quân triều đình không đạt được mục tiêu.

Quân Pháp phản công mạnh.

Kinh thành Huế trở nên hỗn loạn.

Khi tình thế không thể cứu vãn, Tôn Thất Thuyết quyết định đưa vua Hàm Nghi rời khỏi kinh thành.

Đây là một quyết định có ý nghĩa rất lớn.

Nếu nhà vua bị giữ lại ở Huế, việc kháng chiến của triều đình có nguy cơ chấm dứt ngay tại đó. Vì vậy, đoàn hộ tống đưa vua Hàm Nghi rời kinh thành, đi về phía Quảng Trị. Sau đó, vua được đưa đến căn cứ Tân Sở.

Nhà vua khi ấy còn rất trẻ.

Vua Hàm Nghi mới 14 tuổi.

Phía trước không còn là cung điện với những nghi lễ của triều đình.

Phía trước là núi rừng, đường đất, những căn cứ tạm thời và một cuộc chiến chưa biết ngày kết thúc.

Tân Sở trở thành một “kinh đô kháng chiến” trong hoàn cảnh đặc biệt ấy. Tại đây, thay vì trở về Huế dưới sự kiểm soát của quân Pháp, vua Hàm Nghi và những người đi theo quyết định tiếp tục kháng chiến.

Ngày 13/7/1885, từ Tân Sở, vua Hàm Nghi ban Dụ Cần Vương.

Lời dụ kêu gọi các quan lại, sĩ phu và nhân dân đứng lên giúp vua chống quân xâm lược, bảo vệ đất nước. Từ Tân Sở, lời kêu gọi ấy nhanh chóng lan ra nhiều địa phương. Các cuộc khởi nghĩa lần lượt xuất hiện ở Bắc Kỳ, Trung Kỳ và những vùng khác.

Và như vậy, từ thất bại của kinh thành Huế lại mở ra một chương mới của cuộc kháng chiến.

Đó là phong trào Cần Vương.

Những cái tên về sau trở thành quen thuộc trong lịch sử chống Pháp cuối thế kỷ XIX lần lượt xuất hiện: Nguyễn Thiện Thuật với Bãi Sậy, Đinh Công Tráng với Ba Đình, Phan Đình Phùng với Hương Khê và nhiều thủ lĩnh khác.

Tất cả đều có những hoàn cảnh riêng, những căn cứ riêng và cách đánh riêng, nhưng cùng nằm trong làn sóng kháng chiến được thúc đẩy mạnh mẽ sau Dụ Cần Vương.

Còn Tôn Thất Thuyết tiếp tục đưa vua Hàm Nghi di chuyển qua nhiều căn cứ.

Sau khi rời Tân Sở, lực lượng hộ giá và nghĩa quân phải sống giữa núi rừng trong điều kiện vô cùng khó khăn. Không còn cung điện, không còn những điều kiện sinh hoạt của hoàng gia. Nhà vua phải cùng những người hộ tống di chuyển qua những vùng rừng núi hiểm trở, thiếu thốn lương thực và thường xuyên đối mặt với nguy hiểm.

Đối với Tôn Thất Thuyết, đó cũng là những tháng ngày gian nan nhất.

Ông không còn đứng trong một triều đình có đủ bộ máy và quân đội.

Ông trở thành một người chỉ huy kháng chiến, phải tìm cách bảo vệ nhà vua, duy trì lực lượng và tìm kiếm sự ủng hộ của các địa phương.

Quân Pháp ráo riết truy tìm.

Nhưng Tôn Thất Thuyết vẫn tiếp tục cùng vua Hàm Nghi duy trì cuộc kháng chiến.

Đến năm 1888, tình thế ngày càng khó khăn. Một người hầu cận của vua Hàm Nghi phản bội, khiến quân Pháp lần ra nơi nhà vua đang ở. Tháng 9/1888, vua Hàm Nghi bị bắt khi mới 17 tuổi.

Đó là một đòn rất nặng đối với phong trào.

Tôn Thất Thuyết không thể bảo vệ được vị vua mà ông đã đưa khỏi kinh thành ba năm trước.

Nhưng cuộc kháng chiến mà họ đã khởi động thì không vì thế mà lập tức chấm dứt.

Dụ Cần Vương đã được truyền đi.

Các cuộc khởi nghĩa vẫn tiếp tục diễn ra ở nhiều địa phương.

Tôn Thất Thuyết cuối cùng phải rời Việt Nam và sang Trung Quốc. Ông sống những năm cuối đời tại đó và qua đời năm 1913.

Nhìn lại cuộc đời Tôn Thất Thuyết, điều đáng nhớ nhất không chỉ là ông từng giữ chức vụ rất cao trong triều Nguyễn.

Điều đáng nhớ hơn là ông đã đứng ở một thời điểm mà lịch sử buộc con người phải lựa chọn.

Đó là thời điểm mà những hiệp ước liên tiếp làm chủ quyền đất nước bị thu hẹp, quân Pháp ngày càng kiểm soát triều đình, còn những người muốn chống lại sự xâm lược phải tìm một con đường khác.

Tôn Thất Thuyết đã chọn con đường chống Pháp.

Cuộc tấn công vào kinh thành Huế thất bại.

Kinh thành thất thủ.

Nhà vua phải rời cung điện.

Nhưng từ chính sự kiện ấy, một lời kêu gọi chống ngoại xâm đã được phát ra từ Tân Sở và lan rộng khắp đất nước.

Vì thế, khi nhắc đến Tôn Thất Thuyết, người ta không chỉ nhắc đến đêm kinh thành Huế thất thủ năm 1885.

Người ta còn nhớ đến hình ảnh một vị đại thần đưa vị vua trẻ rời khỏi kinh thành, đi vào núi rừng, và cùng nhà vua mở đầu một cuộc kháng chiến kéo dài nhiều năm.

Tân Sở ngày ấy chỉ là một căn cứ giữa vùng đất Quảng Trị.

Nhưng từ nơi ấy, Dụ Cần Vương đã trở thành lời hiệu triệu đưa hàng loạt nghĩa sĩ bước vào cuộc chiến chống thực dân Pháp.

Và Tôn Thất Thuyết là một trong những người đứng ở điểm khởi đầu của dòng lịch sử ấy.