Tôn Thất Thuyết – Người khởi xướng phong trào Cần Vương

Tôn Thất Thuyết (1839 - 1913) sinh ra tại vùng đất Phú Mộng bên kinh thành Huế, bước vào chốn quan trường từ năm 30 tuổi và mau chóng khẳng định tài năng quân sự xuất chúng. Dưới thời vua Tự Đức, ông liên tục cầm quân dẹp loạn, lập nên hàng loạt chiến công vang dội, tiêu biểu là trận Cầu Giấy năm 1873 tiêu diệt Đại úy Francis Garnier. Với khí tiết kiên cường và uy danh lừng lẫy, ông được triều đình thăng tiến nhanh chóng, giữ chức Thượng thư Bộ binh và tham gia Cơ Mật viện, trở thành trụ cột kiên trung của phái chủ chiến.

Khi vận nước lâm nguy trước nguy cơ xâm lược của thực dân Pháp, Tôn Thất Thuyết đã thể hiện bản lĩnh dứt khoát khi chấp nhận phế lập vua để chọn ra người có chí khí chống ngoại xâm. Đỉnh điểm là đêm mùng 4 rạng sáng 5/7/1885, ông quyết định chủ động nổ súng tiến công đồn Mang Cá và Tòa Khâm sứ Pháp. Dù cuộc tập kích bất thành, ông vẫn kiên cường rước vua Hàm Nghi ra vùng Sơn phòng Quảng Trị, ban chiếu Cần Vương kêu gọi sĩ phu và nhân dân cả nước đứng lên giành lại độc lập, từ chối mọi sự dụ dỗ đầu hàng.

Để giữ vững ngọn lửa kháng chiến, gia đình Tôn Thất Thuyết đã phải trả một cái giá vô cùng đắt đỏ bằng xương máu của cả ba thế hệ. Cha ông bị đày ra Côn Đảo rồi mất tại đây; mẹ và vợ qua đời nơi rừng sâu Hà Tĩnh; hai em trai cùng hai con trai Tôn Thất Tiệp, Tôn Thất Đàm lần lượt hy sinh kiên cường vì nhà vua và đất nước. Bi kịch mất mát đau thương ấy đã khắc ghi dòng họ ông vào lịch sử dân tộc với lời ngợi ca trân trọng "Toàn gia ái quốc".

Những năm cuối đời bôn ba nơi đất khách cầu viện không thành, chứng kiến phong trào trong nước thất bại và người thân lần lượt ngã xuống, ông sống trong cô quạnh, trút nỗi bất lực vào những lần múa gươm chém đá. Dù bị kẻ thù bôi nhọ, nhân dân đương thời và sử học hiện đại vẫn luôn tôn vinh Tôn Thất Thuyết là một vị anh hùng dân tộc xả thân vì đại nghĩa. Tên tuổi của ông hôm nay được trang trọng đặt cho nhiều con đường, trường học trên khắp cả nước như một lời tri ân sâu sắc cho một trái tim trọn đời vì Tổ quốc.