Tôn Thất Thuyết – Người mang thanh gươm kháng Pháp và lời hiệu triệu Cần Vương

Cuối thế kỷ XIX, khi triều Nguyễn từng bước rơi vào thế bị thực dân Pháp khống chế, giữa triều đình Huế vẫn có những người không chấp nhận khuất phục. Tôn Thất Thuyết là một trong những nhân vật tiêu biểu nhất của lực lượng chủ chiến. Cuộc đời ông gắn với binh nghiệp, với những năm tháng quyết liệt chống Pháp và đặc biệt với sự kiện đưa vua Hàm Nghi ra Tân Sở, mở đầu cho phong trào Cần Vương lan rộng trên cả nước.

Tôn Thất Thuyết sinh ngày 12-5-1839 tại Phú Mộng, Huế, trong một gia đình hoàng tộc. Cha ông là Tôn Thất Đính, một vị tướng của triều Nguyễn. Từ khi còn trẻ, Tôn Thất Thuyết đã gắn bó với quân đội và nhanh chóng trưởng thành qua những chiến dịch ở Bắc Kỳ. Ông từng giữ nhiều chức vụ quân sự quan trọng, tham gia đánh dẹp các lực lượng chống đối và trực tiếp chỉ huy quân Nguyễn trong những trận chiến với quân Pháp.

Một trong những dấu mốc nổi bật trong sự nghiệp quân sự của ông là trận Cầu Giấy tháng 12-1873. Khi quân Pháp tiến đánh Bắc Kỳ lần thứ nhất, Tôn Thất Thuyết cùng Hoàng Tá Viêm tổ chức phục kích tại Cầu Giấy, góp phần tiêu diệt Francis Garnier, viên chỉ huy quân Pháp. Những chiến công ấy giúp ông ngày càng được triều đình tin cậy và giữ nhiều chức vụ quan trọng, trong đó có Thượng thư Bộ Binh và Cơ mật viện.

Năm 1883, khi vua Tự Đức qua đời, Tôn Thất Thuyết được giao chức Đệ tam phụ chính đại thần, cùng Nguyễn Văn Tường và Trần Tiễn Thành giúp việc triều đình. Trong bối cảnh Pháp ngày càng gây sức ép, ông trở thành một trong những người đứng đầu phe chủ chiến, chủ trương phải chống lại sự áp đặt của thực dân Pháp thay vì từng bước nhượng bộ.

Nhưng tình thế lúc ấy vô cùng nguy hiểm. Quân Pháp đã kiểm soát nhiều vị trí quan trọng, còn triều đình Huế ngày càng bị đặt dưới sức ép. Tôn Thất Thuyết hiểu rằng nếu không hành động, khả năng kháng cự sẽ ngày càng nhỏ bé. Đêm 4-7-1885, lực lượng của ông bất ngờ tấn công quân Pháp tại Huế. Cuộc tấn công không đạt được mục tiêu, quân Pháp phản công mạnh khiến lực lượng triều đình thất bại. Kinh thành rơi vào tình thế hỗn loạn.

Sau biến cố đó, Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi rời khỏi Huế, hướng về căn cứ Tân Sở ở Quảng Trị. Tại đây, ông cùng nhà vua ban Dụ Cần Vương, kêu gọi văn thân, sĩ phu và nhân dân cả nước đứng lên chống thực dân Pháp, cứu vua và cứu nước.

Lời hiệu triệu ấy nhanh chóng vượt khỏi phạm vi triều đình. Từ Bắc vào Nam, nhiều cuộc khởi nghĩa lần lượt bùng lên. Những cái tên như Phan Đình Phùng, Cao Thắng, Nguyễn Thiện Thuật, Nguyễn Xuân Ôn… trở thành những thủ lĩnh tiêu biểu của phong trào. Cần Vương vì thế không còn chỉ là cuộc chiến của một bộ phận quan lại triều Nguyễn mà trở thành một phong trào yêu nước rộng lớn chống thực dân Pháp cuối thế kỷ XIX.

Tôn Thất Thuyết hiểu rằng cuộc chiến trong nước cần có sự hỗ trợ từ bên ngoài. Năm 1886, ông giao hai người con là Tôn Thất Đàm và Tôn Thất Thiệp ở lại bảo vệ vua Hàm Nghi, còn mình tìm đường sang Trung Quốc cầu viện nhà Thanh. Tuy nhiên, việc cầu viện không đạt kết quả như mong muốn. Ông phải sống lưu vong, tiếp tục tìm cách liên hệ với những người yêu nước và phong trào chống Pháp trong nước.

Bi kịch lớn nhất đến với ông vào năm 1888. Vua Hàm Nghi bị Trương Quang Ngọc phản bội và bắt giao cho thực dân Pháp. Hai người con của Tôn Thất Thuyết là Tôn Thất Đàm và Tôn Thất Thiệp cũng tuẫn tiết. Nỗi đau mất con, mất người đồng chí cùng sự thất bại của phong trào khiến cuộc đời Tôn Thất Thuyết thêm phần bi thương. Nhưng từ nơi lưu vong, ông vẫn không hoàn toàn buông bỏ hy vọng.

Năm 1889, ông cử người về Hà Tĩnh, phong Phan Đình Phùng làm Bình Trung tướng quân, góp phần củng cố cuộc khởi nghĩa Hương Khê. Dưới sự lãnh đạo của Phan Đình Phùng và Cao Thắng, nghĩa quân Hương Khê trở thành một trong những lực lượng kháng Pháp mạnh mẽ và bền bỉ nhất của phong trào Cần Vương.

Nhưng lịch sử không cho Tôn Thất Thuyết cơ hội trở về. Những biến động ở khu vực Việt Nam – Trung Quốc khiến chính quyền nhà Thanh ngày càng chịu sức ép từ Pháp. Đến năm 1895, Tôn Thất Thuyết bị quản thúc tại Trung Quốc, mọi hoạt động của ông gần như chấm dứt. Ông sống những năm cuối đời trong cảnh xa quê, xa đất nước mà mình đã dành cả cuộc đời để bảo vệ.

Ngày 22-9-1913, Tôn Thất Thuyết qua đời tại Trung Quốc. Ông không được trở lại Huế, không được chứng kiến những chuyển biến mới của phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX. Nhưng cái tên Tôn Thất Thuyết đã gắn liền với một trong những bước ngoặt quan trọng của lịch sử chống Pháp: từ sự kháng cự của triều đình chuyển thành lời hiệu triệu rộng lớn, thúc đẩy hàng loạt cuộc khởi nghĩa trên khắp đất nước.

Cuộc đời ông có những giới hạn của thời đại và những lựa chọn lịch sử còn nhiều tranh luận, nhưng không thể phủ nhận tinh thần quyết liệt của một người đứng trước vận mệnh đất nước. Ông đã lựa chọn con đường chống Pháp khi nhiều người khác buộc phải chấp nhận sự áp đặt của đối phương.

Tôn Thất Thuyết ra đi trong cảnh lưu vong, nhưng thanh gươm ông từng giơ lên ở kinh thành Huế và lời hiệu triệu Cần Vương năm nào đã trở thành một dấu mốc không thể quên trong lịch sử đấu tranh giữ nước của dân tộc Việt Nam.:::