Tôn Thất Thuyết – Người phất cao ngọn cờ Cần Vương cứu nước
Tôn Thất Thuyết (1839 – 1913) là một danh tướng, Phụ chính đại thần triều Nguyễn và là thủ lĩnh kiên trung hàng đầu của phe chủ chiến chống Pháp cuối thế kỷ XIX. Ông chính là "linh hồn" chỉ đạo sự biến kinh thành Huế năm 1885 và là người nhân danh vua Hàm Nghi phất cao ngọn cờ Cần Vương, thổi bùng lên ngọn lửa kháng chiến chống Pháp mạnh mẽ trên khắp cả nước.
1. Thân thế & Binh nghiệp Lừng lẫy
Xuất thân: Sinh ra tại làng Phú Mộng, bên bờ sông Bạch Yến (Kim Long, Huế ngày nay), là cháu 5 đời của Hiền vương Nguyễn Phúc Tần.
Tài năng quân sự: Dưới thời vua Tự Đức, ông kinh qua nhiều chức vụ quân sự quan trọng (Tham tri Bộ Binh, Bố chính Hải Dương...). Ông lập nhiều chiến công dẹp loạn, dập tắt các cuộc nổi dậy ở Bắc Kỳ, qua đó khẳng định năng lực cầm quân kiệt xuất và được thăng tiến nhanh chóng.
Người đứng đầu phe Chủ chiến: Sau khi vua Tự Đức qua đời (1883), ông giữ chức Thượng thư Bộ Binh, Phụ chính đại thần, nắm trọn binh quyền và đứng đầu phe chủ chiến kiên quyết đánh Pháp.
2. Sự biến Kinh thành Huế & Hạ chiếu Cần Vương (1885)
Nhận thấy thực dân Pháp từng bước siết chặt ách cai trị và có ý đồ tiêu diệt phe chủ chiến, Tôn Thất Thuyết đã chủ động ra tay trước:
Cuộc tấn công đồn Mang Cá (Đêm 04 rạng 05/07/1885): Ông cùng Trần Xuân Soạn chủ động nổ súng đánh úp đồn Mang Cá và tòa Khâm sứ Pháp tại Huế. Tuy nhiên, do chuẩn bị chưa chu đáo, lực lượng giặc phản công dữ dội làm kinh thành thất thủ.
Phò vua ra Sơn phòng Quảng Trị: Ngay trong đêm, Tôn Thất Thuyết đưa vua trẻ Hàm Nghi cùng hoàng tộc rời kinh thành tiến ra căn cứ Tân Sở (Quảng Trị) để tiếp tục kháng chiến.
Hạ chiếu Cần Vương (13/07/1885): Tại sơn phòng Quảng Trị, ông nhân danh vua Hàm Nghi ban Chiếu Cần Vương. Bản chiếu vạch trần dã tâm của giặc Pháp, kêu gọi sĩ phu, văn thân và nhân dân cả nước đứng lên "giúp vua cứu nước".
3. Phong trào Cần Vương & Tinh thần "Toàn gia Yêu nước"
Lời kêu gọi Cần Vương đã châm ngòi cho hàng loạt cuộc khởi nghĩa vũ trang sôi nổi trải dài từ Bắc chí Nam (Ba Đình, Bãi Sậy, Hương Khê...).
Sang Trung Quốc cầu viện (1886): Để củng cố lực lượng dài lâu, ông trao lại việc phò vua cho các con và các tướng lĩnh rồi bôn ba sang Trung Quốc nhằm tìm kiếm sự hỗ trợ, tiếp tế vũ khí cho phong trào.
Gia đình hy sinh vì nước: Gia đình Tôn Thất Thuyết được người đời xưng tụng là "Toàn gia yêu nước". Hai người con trai của ông là Tôn Thất Đạm và Tôn Thất Thiệp đều là những chủ tướng dũng cảm của phong trào Cần Vương và đều hy sinh anh dũng khi bảo vệ vua Hàm Nghi.
Những năm cuối đời: Mọi nỗ lực cầu viện không thành, phong trào ở quê nhà dần thoái trào. Ông bị quản thúc tại Long Châu (Quảng Đông, Trung Quốc). Tương truyền những năm cuối đời, nỗi đau mất nước và mất con khiến ông thường múa gươm chém vào đá để giải tỏa u ẫn (dân địa phương gọi ông là "Đả thạch lão" - Ông già chém đá). Ông qua đời tại Trung Quốc năm 1913.
