Tôn Thất Thuyết và phong trào Cần Vương – Người khởi xướng cuộc kháng chiến chống Pháp cuối thế kỷ XIX

Trong lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX, khi thực dân Pháp từng bước hoàn thành quá trình xâm lược và áp đặt ách thống trị lên đất nước, nhiều sĩ phu và quan lại triều Nguyễn đã đứng lên chống lại. Trong số đó, Tôn Thất Thuyết là một trong những nhân vật nổi bật nhất.

Ông không chỉ là một vị tướng có nhiều năm chinh chiến mà còn là người giữ vai trò quan trọng trong triều đình nhà Nguyễn, trực tiếp cùng vua Hàm Nghi phát động phong trào Cần Vương năm 1885. Từ cuộc phản công tại kinh thành Huế, ông đưa vua Hàm Nghi ra Tân Sở, mở đầu một phong trào kháng chiến lan rộng khắp cả nước và kéo dài gần một thập kỷ.

Tôn Thất Thuyết – vị quan gắn bó với binh nghiệp

Tôn Thất Thuyết sinh ngày 12/5/1839 tại làng Phú Mộng, bên sông Bạch Yến, kinh thành Huế, nay thuộc phường Kim Long, thành phố Huế. Ông là con thứ hai của Đề đốc Tôn Thất Đính và bà Văn Thị Thu, thuộc dòng dõi hoàng tộc nhà Nguyễn.

Khác với nhiều quan lại chủ yếu hoạt động trong lĩnh vực hành chính, cuộc đời Tôn Thất Thuyết gắn bó đặc biệt với quân sự. Ông từng đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng và trực tiếp tham gia các chiến dịch quân sự ở miền Bắc.

Năm 1869, ông giữ chức Án sát Hải Dương. Sau đó, ông được điều động tham gia công việc quân sự, cùng Hoàng Tá Viêm đối phó với các lực lượng chống đối và những toán quân từ bên ngoài tràn vào miền Bắc.

Tôn Thất Thuyết từng chỉ huy quân đội tại Thái Nguyên, Hải Dương và Quảng Yên. Đặc biệt, năm 1873, ông cùng Hoàng Tá Viêm tổ chức phục kích quân Pháp tại Cầu Giấy, khiến Francis Garnier – viên chỉ huy quân Pháp trong cuộc tiến công Bắc Kỳ lần thứ nhất – tử trận.

Những chiến công này giúp Tôn Thất Thuyết nhanh chóng được triều đình trọng dụng. Ông lần lượt giữ nhiều chức vụ quan trọng, trong đó có Thượng thư Bộ Binh và các chức vụ liên quan đến quân vụ.

Đến năm 1883, ông được đưa vào Cơ mật viện, trở thành một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn trong triều đình nhà Nguyễn.

Tôn Thất Thuyết trong những biến động cuối triều Tự Đức

Những năm cuối đời vua Tự Đức là giai đoạn đặc biệt khó khăn của triều Nguyễn. Quân Pháp ngày càng mở rộng kiểm soát, trong khi triều đình Huế bị chia rẽ giữa những người chủ trương tiếp tục chống Pháp và những người muốn hòa hoãn.

Ngày 19/7/1883, trước khi qua đời, vua Tự Đức chỉ định Tôn Thất Thuyết cùng Nguyễn Văn Tường và Trần Tiễn Thành làm các phụ chính đại thần, giúp việc triều đình và việc kế vị.

Sau khi vua Tự Đức mất, tình hình chính trị trong triều đình trở nên hết sức phức tạp. Việc thay đổi người kế vị diễn ra liên tiếp, với Dục Đức, Hiệp Hòa, Kiến Phúc rồi Hàm Nghi lần lượt lên ngôi.

Trong bối cảnh đó, Tôn Thất Thuyết trở thành một trong những nhân vật chủ chốt của phe chủ chiến. Ông cho rằng muốn bảo vệ đất nước thì phải tiếp tục chống lại sự áp đặt của thực dân Pháp thay vì chấp nhận sự kiểm soát ngày càng sâu rộng.

Quan điểm này khiến Tôn Thất Thuyết trở thành đối tượng mà chính quyền thực dân Pháp đặc biệt tìm cách loại bỏ.

Cuộc phản công kinh thành Huế năm 1885

Đến giữa năm 1885, mâu thuẫn giữa phe chủ chiến trong triều đình Huế và thực dân Pháp ngày càng căng thẳng.

Trong đêm 4/7/1885, lực lượng do Tôn Thất Thuyết chỉ huy bất ngờ tiến công các vị trí quân Pháp tại Huế. Đây là một nỗ lực nhằm giành thế chủ động trước khi người Pháp có thể tước bỏ hoàn toàn quyền lực của phe chủ chiến.

Tuy nhiên, cuộc phản công không đạt được mục tiêu. Quân Pháp nhanh chóng tổ chức phản công, khiến lực lượng triều đình thất thế. Kinh thành Huế rơi vào tình trạng hỗn loạn.

Trước tình thế đó, Tôn Thất Thuyết quyết định đưa vua Hàm Nghi rời khỏi kinh thành. Ông cùng nhà vua và lực lượng trung thành rút về Tân Sở, Quảng Trị, chuẩn bị tiếp tục cuộc kháng chiến.

Đây chính là bước ngoặt dẫn tới sự ra đời của phong trào Cần Vương.

Chiếu Cần Vương – lời kêu gọi cả nước chống Pháp

Tại Tân Sở, vua Hàm Nghi ban Chiếu Cần Vương, kêu gọi văn thân, sĩ phu và nhân dân cả nước đứng lên giúp vua chống quân Pháp.

“Cần Vương” có nghĩa là giúp vua. Tuy nhiên, trong hoàn cảnh lịch sử lúc đó, phong trào Cần Vương thực chất trở thành một phong trào yêu nước rộng lớn chống thực dân Pháp.

Lời kêu gọi của triều đình nhanh chóng được hưởng ứng ở nhiều địa phương. Các văn thân, sĩ phu và thủ lĩnh địa phương lần lượt dựng cờ khởi nghĩa, xây dựng căn cứ và tổ chức lực lượng chống quân Pháp.

Từ Bắc vào Nam xuất hiện hàng loạt cuộc khởi nghĩa lớn nhỏ. Trong đó nổi bật có các cuộc khởi nghĩa của Ba Đình, Bãi Sậy, Hương Khê và nhiều phong trào khác.

Tôn Thất Thuyết vì vậy không chỉ là người trực tiếp lãnh đạo cuộc phản công ở Huế mà còn được xem là người khởi xướng và đặt nền móng cho phong trào Cần Vương.

Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi tiếp tục kháng chiến

Sau khi rời Huế, Tôn Thất Thuyết tiếp tục tổ chức lực lượng bảo vệ vua Hàm Nghi. Ông hiểu rằng sự hiện diện của nhà vua có ý nghĩa rất lớn đối với phong trào kháng chiến.

Trong năm 1886, Tôn Thất Thuyết giao cho hai người con là Tôn Thất Đàm và Tôn Thất Thiệp tiếp tục ở bên bảo vệ và phò tá vua Hàm Nghi.

Còn bản thân ông tìm cách sang Trung Quốc cầu viện nhà Thanh nhằm tìm kiếm sự hỗ trợ cho cuộc kháng chiến trong nước.

Tuy nhiên, tình hình quốc tế lúc đó không thuận lợi. Việc cầu viện không đạt được kết quả như mong muốn. Tôn Thất Thuyết phải sống lưu vong và tìm cách duy trì liên lạc với những người đang tiếp tục chiến đấu trong nước.

Bi kịch của vua Hàm Nghi và gia đình Tôn Thất Thuyết

Năm 1888, một biến cố nghiêm trọng xảy ra khi Trương Quang Ngọc, một thuộc hạ của vua Hàm Nghi, phản bội và bắt nhà vua giao cho quân Pháp.

Vua Hàm Nghi sau đó bị đưa đi lưu đày.

Tin này là cú đánh rất lớn đối với Tôn Thất Thuyết. Hai người con của ông là Tôn Thất Đàm và Tôn Thất Thiệp đã tuẫn tiết sau biến cố, thể hiện sự trung thành với vua Hàm Nghi và con đường chống Pháp mà gia đình họ đã lựa chọn.

Bi kịch ấy cũng đánh dấu sự suy yếu nghiêm trọng của bộ phận lãnh đạo ban đầu của phong trào Cần Vương.

Tuy nhiên, phong trào kháng chiến trong nước chưa chấm dứt.

Tôn Thất Thuyết và cuộc khởi nghĩa Hương Khê

Dù đang ở Trung Quốc, Tôn Thất Thuyết vẫn tìm cách liên hệ với lực lượng kháng chiến trong nước.

Năm 1889, ông cử người về Hà Tĩnh và giao cho Phan Đình Phùng vai trò lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Hương Khê.

Phan Đình Phùng là một trong những lãnh tụ tiêu biểu nhất của phong trào Cần Vương. Dưới sự lãnh đạo của ông và các tướng lĩnh như Cao Thắng, nghĩa quân Hương Khê xây dựng được lực lượng tương đối mạnh, hoạt động trên địa bàn rộng lớn ở Trung Kỳ.

Cuộc khởi nghĩa Hương Khê kéo dài nhiều năm và trở thành cuộc khởi nghĩa tiêu biểu, có quy mô và tổ chức chặt chẽ nhất trong phong trào Cần Vương.

Các trận đánh tại khu vực Vũ Quang cùng nhiều địa bàn khác gây cho quân Pháp không ít tổn thất. Dù cuối cùng cuộc khởi nghĩa thất bại, Hương Khê vẫn được xem là đỉnh cao của phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX.

Những năm cuối đời nơi đất khách

Sau khi phong trào Cần Vương lần lượt suy yếu, hoạt động của Tôn Thất Thuyết cũng ngày càng bị hạn chế.

Năm 1895, chiến tranh Trung – Nhật diễn ra, khiến tình hình khu vực biên giới Việt – Trung trở nên căng thẳng. Chính quyền Pháp gây sức ép với nhà Thanh, yêu cầu kiểm soát và quản thúc những nhân vật mà họ cho là có khả năng tiếp tục tổ chức hoạt động chống Pháp.

Tôn Thất Thuyết vì thế bị quản thúc tại Trung Quốc. Việc đi lại và liên lạc của ông bị hạn chế nghiêm ngặt.

Những năm cuối đời, ông sống trong hoàn cảnh xa quê hương và không còn khả năng trực tiếp tham gia phong trào chống Pháp như trước.

Tôn Thất Thuyết qua đời tại Trung Quốc ngày 22/9/1913, kết thúc cuộc đời của một nhân vật đã dành phần lớn sự nghiệp cho cuộc đấu tranh chống sự xâm lược của thực dân Pháp.

Vai trò và ý nghĩa lịch sử của Tôn Thất Thuyết

Tôn Thất Thuyết là một nhân vật có vai trò đặc biệt trong lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX.

Ông xuất thân từ hoàng tộc và giữ những chức vụ cao trong triều đình nhà Nguyễn, nhưng thay vì chấp nhận sự kiểm soát ngày càng sâu rộng của Pháp, ông lựa chọn con đường chủ chiến.

Điểm quan trọng nhất trong sự nghiệp của Tôn Thất Thuyết là cuộc phản công quân Pháp tại Huế năm 1885 và việc đưa vua Hàm Nghi ra Tân Sở. Chính từ đây, Chiếu Cần Vương được ban bố, tạo nên một phong trào chống Pháp lan rộng trên phạm vi cả nước.

Phong trào Cần Vương kéo dài từ năm 1885 đến cuối thế kỷ XIX, quy tụ đông đảo văn thân, sĩ phu và nhân dân. Dù cuối cùng bị thực dân Pháp đàn áp, phong trào đã thể hiện mạnh mẽ tinh thần yêu nước và ý chí chống ngoại xâm của người Việt.

Tôn Thất Thuyết vì vậy có thể chưa phải là một nhà lãnh đạo hoàn hảo về mọi mặt, nhưng ông là một trong những nhân vật tiêu biểu nhất của khuynh hướng kháng chiến chống Pháp trong triều đình nhà Nguyễn.

Từ cuộc phản công kinh thành Huế, Chiếu Cần Vương được truyền đi khắp nơi; từ đó xuất hiện những cuộc khởi nghĩa lớn như Ba Đình, Bãi Sậy và đặc biệt là Hương Khê. Những cuộc đấu tranh ấy nối tiếp truyền thống chống ngoại xâm và tạo tiền đề tinh thần cho các phong trào yêu nước Việt Nam trong những giai đoạn sau.

Tôn Thất Thuyết mất nơi đất khách, nhưng tên tuổi ông gắn liền với một trong những phong trào yêu nước lớn nhất của Việt Nam cuối thế kỷ XIX – phong trào Cần Vương.